Ffyrdd newydd o feddwl am dlodi

25 Mai 2016

Erthygl gan Hannah Johnson, Gwasanaeth Ymchwil Cynulliad Cenedlaethol Cymru

A oes angen i ni geisio deall tlodi o’r newydd er mwyn lleihau tlodi yn effeithiol?

Mae ein dealltwriaeth o dlodi yn newid. Er mwyn cynllunio ymyriadau llwyddiannus a rhaglenni sydd wedi’u targedu’n dda, mae angen tystiolaeth dda sy’n cydnabod profiadau unigol o dlodi.

Wrth ddefnyddio diffiniad sy’n seiliedig ar incwm, ni ellir byth dileu tlodi yn gyfan gwbl gan ei fod yn cael ei fesur mewn perthynas ag incwm y boblogaeth, ond gellir lleihau nifer y teuluoedd tlawd. A fydd llywodraethau Cymru yn y dyfodol yn ystyried gwahanol ddimensiynau o dlodi wrth lunio polisi, fel anghenion, profiadau neu hyd yn oed dargedau cenedlaethol?

Anghenion sylfaenol

Bwyd, lloches a chynhesrwydd yw’r ‘anghenion dynol sylfaenol’. Mae’r pethau hyn yn hanfodol er mwyn goroesi, a hebddynt bydd canlyniadau difrifol i iechyd corfforol pobl a’u gallu i weithio neu ddysgu.

Ym marn Sefydliad Bevan , mae seilio polisïau ac ymyriadau ar anghenion sylfaenol yn symud y ddadl ynghylch tlodi i ffwrdd o bethau fel pa un a oes gan bobl ar incwm isel setiau teledu 52 modfedd i elfennau sylfaenol bywyd, sef cael cartref cynnes nad yw’n llaith a digon i’w fwyta. Wrth gwrs, mae profiadau o dlodi yn mynd y tu hwnt i anghenion sylfaenol yn unig.

O edrych ar anghenion sylfaenol ochr yn ochr â’r mesur incwm traddodiadol, mae’n bosibl cael dealltwriaeth ddyfnach o natur tlodi, a sut y gall llywodraethau yn y dyfodol ei leihau neu ei ddileu:

  • bwyd: mae defnydd pobl o fanciau bwyd yn un ffordd o fesur tlodi bwyd. Cafodd ychydig yn llai na 15,000 o bobl mewn argyfwng yng Nghymru gwerth tri diwrnod o fwyd brys gan yr elusen, Trussell Trust, yn 2011-12. Erbyn 2015-16, cododd y ffigur hwn i bron 86,000, sef cynnydd o 483 y cant;
  • lloches: roedd gostyngiad bach yn nifer yr aelwydydd a nodir fel rhai digartref o 6,515 yn 2011-12 i 5,070 yn 2014-15;
  • cynhesrwydd: mae tlodi tanwydd yng Nghymru wedi cynyddu o 29 y cant yn 2011 i 41 y cant yn 2013.

Tystiolaeth a meincnodi

Mae’n hanfodol cael data cadarn a gwaith ymchwil o safon ar lefel Cymru, wedi’u dadansoddi yn ôl statws gwaith, rhyw, lleoliad, anabledd, ethnigrwydd a ffactorau eraill, er mwyn sicrhau bod rhaglenni lleihau tlodi yn cael eu targedu at y bobl y mae eu hangen arnynt fwyaf.

Nid oes data swyddogol ar dlodi bwyd a thlodi tanwydd yn cael eu casglu na’u cyhoeddi yng Nghymru ar hyn o bryd. Mae yna hefyd ddiffyg amlwg o ddata ar ddifrifoldeb a pharhad (dwysedd) tlodi. Ni chaiff data ar dlodi eu dadansoddi yn ôl ffactorau demograffig ychwaith, fel rhyw, anabledd ac ethnigrwydd. Heb y dimensiynau hyn o wybodaeth, nid oes modd priodoli’n gywir unrhyw gynnydd i gamau gweithredu’r llywodraeth, a gellir dadlau bod y swyddogion sy’n gwneud penderfyniadau ynglŷn â hyn yn gweithio yn y tywyllwch i bob pwrpas. Roedd llawer o alwadau am sylfaen dystiolaeth well ar dlodi yng Nghymru yn ystod y Pedwerydd Cynulliad, ac mae’r mater yn debygol o godi yn y Pumed Cynulliad.

Pobl neu leoedd

Un o’r trafodaethau eraill am leihau tlodi’n effeithiol yw sut i dargedu rhaglenni gwrthdlodi. Gall y rhain fod yn:

  • rhaglenni daearyddol: lle y mae gwasanaethau’n canolbwyntio ar yr ardaloedd tlotaf;
  • rhaglenni demograffig: lle y caiff gwasanaethau eu targedu at grwpiau penodol o bobl sydd mewn mwy o berygl o dlodi; neu’n
  • rhaglenni cyffredinol: lle y mae gwasanaethau’n cael eu darparu i bawb heb ystyried lleoliad, incwm na demograffeg.

Mae manteision ac anfanteision i bob un o’r dulliau uchod.

Mae’n rhesymegol darparu rhaglenni ar sail lleoliad, gan fod data daearyddol ar dlodi yn cael eu casglu ar hyn o bryd, a gellir gweld bod lefel uchel o dlodi mewn rhai ardaloedd. Ond nid dim ond mewn ardaloedd tlawd y mae pobl dlawd yn byw; mae ceiswyr lloches yn enghraifft o sut y mae grwpiau penodol sy’n dlawd iawn yn aml i’w cael y tu allan i’r ardaloedd a dargedir gan nad oes ganddynt unrhyw reolaeth dros ble y maent yn byw, a gallant fyw yn bell o’r gwasanaethau sydd eu hangen arnynt.

Y fantais wrth dargedu rhaglenni at grwpiau penodol o bobl (fel menywod, pobl hŷn neu bobl ag anabledd) yw y gellir teilwra gwasanaethau i’w hanghenion. Y broblem yw’r diffyg data ynghylch pwy sy’n byw mewn tlodi, a sut i ddarparu gwasanaethau i grwpiau o bobl sydd ag anghenion gwahanol mewn lleoliadau ar wasgar. Er enghraifft, mae menywod sengl dros 80 oed mewn risg uchel o dlodi difrifol, ond anodd fyddai adnabod y grŵp hwn a darparu gwasanaethau iddynt yn effeithiol ac yn effeithlon gan ddefnyddio’r data cyfredol.

Mae rhaglenni cyffredinol yn sicrhau’r un lefel o wasanaeth i bawb ac yn ‘ymyriadau cynnar’ fel arfer, ond nid ydynt yn ystyried y lefelau gwahanol o angen. Er enghraifft, nod rhoi presgripsiynau am ddim i bawb yw atal afiechydon rhag gwaethygu a lleihau costau gweinyddu, ond byddai rhai o’r bobl sy’n derbyn y gwasanaeth yn gallu fforddio prynu meddyginiaeth heb gymorth y llywodraeth.

Y dyfodol – rhwymedigaethau a thargedau

Daeth Deddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol 2015 i rym ym mis Ebrill 2016, a’i nod yw gwella lles cymdeithasol, economaidd, amgylcheddol a diwylliannol Cymru.

Cyflwynodd y Ddeddf saith nod llesiant y mae’n rhaid i gyrff cyhoeddus weithio i’w cyflawni, gan gynnwys ‘Cymru lewyrchus’ a ‘Chymru sy’n fwy cyfartal’. Defnyddir set o ddangosyddion i olrhain cynnydd, yn cynnwys: cyfraddau tlodi ar gyfer plant, pobl o oedran gweithio a phensiynwyr a’r gyfradd amddifadedd sylweddol, a gesglir gan Arolwg Cenedlaethol Cymru am y tro cyntaf yn 2016-17.

Ond nid yw’r dangosyddion yn cynnwys targedau – er enghraifft, eir ati i fesur y lefel o dlodi, ond nid oes targed i leihau nifer y bobl mewn cartrefi incwm isel gan ffigur neu ganran penodol.

Mae’r materion a drafodir yma yn dangos bod y diffyg tystiolaeth presennol yn rhwystr i leihau tlodi’n effeithiol. Pe bai data gwell yn cael eu casglu, byddai’n haws dweud pa fentrau sy’n llwyddo a pha rai sy’n methu. A fydd llywodraethau Cymru yn y dyfodol yn cymryd y risg o bennu targedau i leihau tlodi er y gallent fethu’r nod?

Ffynonellau allweddol

Pwyllgor Cymunedau, Cydraddoldeb a Llywodraeth Leol y Pedwerydd Cynulliad, Tlodi ac anghydraddoldeb (2015)

Sefydliad Bevan, National programme to spread prosperity and improve life chances (Saesneg yn unig) (2016)

Llywodraeth Cymru, Deddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol (Cymru) 2015 – dangosyddion cenedlaethol (2016)

View this post in English
Darllenwch yr erthygl yma yn Saesneg

Cynllun Gweithredu Fframwaith Iechyd a Lles Anifeiliaid Cymru – cyhoeddi Adolygiad Canol Blwyddyn

16 Chwefror 2016

Erthygl gan Rachel Prior, Gwasanaeth Ymchwil Cynulliad Cenedlaethol Cymru

Llun buwch

Llun o Flickr gan Ian Britton. Trwyddedwyd o dan Creative Commons

Cyhoeddwyd y Cynllun Gweithredu Fframwaith Iechyd a Lles Anifeiliaid cyntaf ar 17 Gorffennaf 2015. Mae’r Cynllun yn nodi amcanion y Grŵp Fframwaith Iechyd a Lles Anifeiliaid a Llywodraeth Cymru ar gyfer 2015-16. Gallwch ddarllen mwy am y Cynllun Gweithredu ei hun yn ein blog-bost blaenorol: Cyhoeddi’r Cynllun Gweithredu Fframwaith Iechyd a Lles Anifeiliaid cyntaf.

Cafodd adolygiad canol blwyddyn yn asesu’r cynnydd a wnaed tuag at y nodau a nodir yn y Cynllun Gweithredu gwreiddiol ei gyhoeddi ar 28 Ionawr 2016, ynghyd â datganiad gan y Dirprwy Weinidog Ffermio a Bwyd, Rebecca Evans. Gallwch ddarllen yr adroddiad llawn ar yr adolygiad yma: Adolygiad Canol Blwyddyn o’r Cynllun Gweithredu Fframwaith Iechyd a Lles Anifeiliaid.

Mae’r adroddiad wedi’i rannu yn ddwy adran – blaenoriaethau ar gyfer y Grŵp Fframwaith Iechyd a Lles Anifeiliaid, a blaenoriaethau ar gyfer Llywodraeth Cymru. Yn y blog-bost hwn, byddwn yn edrych ar ba gynnydd sydd wedi’i wneud ar rai o’r prif flaenoriaethau ym mhob adran.

Blaenoriaethau Grŵp Fframwaith Iechyd a Lles Anifeiliaid Cymru

Yn y Cynllun Gweithredu gwreiddiol, bioddiogelwch oedd un o brif flaenoriaethau’r Grŵp, a’r brif strategaeth oedd codi ymwybyddiaeth o’r risgiau o ran bioddiogelwch gwael fel cynnydd mewn clefydau yn lledu. Mae’r Grŵp hefyd am weld hyrwyddo’r Llawlyfr i Ddiogelu Iechyd eich Gwartheg. Cyhoeddwyd y llawlyfr ym mis Mai 2015 ac yn ôl yr adolygiad canol blwyddyn mae mwy na 1,000 o gopïau wedi cael eu dosbarthu. Bydd y Gwasanaeth Cynghori Cyswllt Ffermio newydd hefyd yn cynnwys cynllunio iechyd ffermydd fel elfen graidd.

Yn ei waith yn erbyn ymwrthedd gwrthficrobaidd, mae’r Grŵp wedi cefnogi Strategaeth Ymwrthedd Gwrthficrobaidd Pum Mlynedd y DU trwy godi ymwybyddiaeth drwy’r Gwasanaeth Cyswllt Ffermio. Mae hyn hefyd yn gysylltiedig â hyrwyddo bioddiogelwch a lleihau’r defnydd rheolaidd o wrthfiotigau.

Trydedd flaenoriaeth ar gyfer y Grŵp oedd rheoli Ysgothi Firol Buchol (BVD), a rhan ganolog o hyn oedd cyflwyno Datganiad o Ddiddordeb ar gyfer sicrhau cyllid Cynllun Datblygu Gwledig Cymru i drechu’r clefyd. Cyflwynwyd y Datganiad o Ddiddordeb ym mis Hydref 2015, ac fe’i cymeradwywyd ym mis Rhagfyr.

Mae gwaith y Grŵp wrth ymgysylltu â’r sector lles anifeiliaid wedi caniatáu iddo gwrdd ddwywaith gyda Rhwydwaith Lles Anifeiliaid Cymru yn ogystal â chynnal adolygiad o fwriad polisi y Rheoliadau Lles Anifeiliaid (Coleri Trydan) (Cymru) 2010.

Rhan bwysig arall yn y Cynllun oedd i wella’r wybodaeth waelodlin sydd ar gael ar nifer yr achosion o’r clafr yng Nghymru, er mwyn nodi rhai meysydd lle y gallai fod angen mwy o gymorth nag eraill. Roedd hyn wedi caniatáu i’r Grŵp gyfrannu at ailwerthusiad o’r argymhellion a wnaed gan adroddiad y Grŵp Gorchwyl a Gorffen Clafr ar ddileu’r clefyd.

Blaenoriaethau Llywodraeth Cymru.

Nododd Llywodraeth Cymru TB mewn gwartheg fel blaenoriaeth allweddol ar gyfer y flwyddyn hon, a rhan fawr o hynny oedd cynnal gweithredu’r rhaglen pum mlynedd o frechu moch daear yn ei phedwaredd flwyddyn, gyda chanlyniadau i ddod yn ystod haf 2016. Fodd bynnag, ym mis Rhagfyr 2015, cafodd y cynllun brechu moch daear ei atal oherwydd prinder byd-eang o’r brechlyn a blaenoriaethu’r adnoddau oedd yn weddill at ddefnydd pobl.

Disgrifiodd datganiad gan y Dirprwy Weinidog ym mis Chwefror 2016 ganlyniad modelu a gynhaliwyd gan yr Asiantaeth Iechyd Anifeiliaid a Phlanhigion oedd yn awgrymu “nid yw bwlch o flwyddyn ar ôl blwyddyn pedwar a dychwelyd i frechu ym mlwyddyn 6 yn wahanol i frechu am 5 mlynedd [olynol]”.

Roedd Llywodraeth Cymru yn anelu at gefnogi Arolygwyr Gwenyn yng Nghymru mewn ymateb i bryderon am iechyd gwenyn. Mae saith gweithdy wedi cael eu cynnal dros y flwyddyn ddiwethaf gan yr Arolygydd Gwenyn Rhanbarthol â’r nod o addysgu hwsmonaeth dda ac adnabod a rheoli clefydau allweddol. Mae ymarferion cynllunio wrth gefn hefyd wedi cael eu cynnal ar gyfer cyrchoedd Cacwn Asiaidd a Chwilod Bach Cychod Gwenyn.

Trydedd flaenoriaeth i Lywodraeth Cymru oedd Enseffalopathi Sbyngffurf Buchol (BSE), ac un nod oedd diwygio deddfwriaeth ar BSE yng Nghymru yn ôl rheolau newydd yr UE. Mae’r rheoliadau newydd yn cael eu drafftio ar hyn o bryd. Ers i’r Cynllun Gweithredu gael ei gyhoeddi, mae un achos ynysig o BSE wedi cael ei adrodd mewn buwch unigol ar fferm Gymreig, ac fe wnaeth y Dirprwy Weinidog ddatganiad ar y mater ar y pryd.

Mae cynllunio wrth gefn yn rhan bwysig o gynnal bioddiogelwch, ac mae adolygiad o Gynllun Wrth Gefn Llywodraeth Cymru y Ymdrin â Chlefydau Anifeiliaid Egsotig ar waith, fydd yn cael ei ailgyhoeddi ym mis Mawrth 2016. Cynhaliwyd ymarfer cynllunio wrth gefn traws ffiniol hefyd ym mis Ionawr 2016 i ystyried achos o ffliw adar.

Mae’r gwaith ers cyhoeddi’r Cynllun Gweithredu ar berchnogaeth cŵn gyfrifol wedi cynnwys dwyn i rym y Rheoliadau Gorfodi gosod Microsglodion ar Gŵn ar Ebrill 6 2016.

Roedd lles anifeiliaid ar adeg eu lladd yn flaenoriaeth arall i Lywodraeth Cymru, gyda’r nod o greu Tasglu neu Weithgor Lles ar adeg Lladd. Gwnaeth y Dirprwy Weinidog ddatganiad ym mis Hydref 2015 yn nodi ei barn y dylai teledu cylch cyfyng gael ei osod ym mhob lladd-dy yng Nghymru, a chyhoeddodd cyfarfod cyntaf y grŵp hwn, fydd yn digwydd yn gynnar yn 2016.

Yn olaf, bydd y gwaith ar y Prosiect Gwaharddiad Symud Chwech Niwrnod yn galluogi gweithredu Unedau Cwarantin yng Nghymru erbyn Rhagfyr 2016. Mae ymgynghoriad sy’n cael ei gynnal ar hyn o bryd gan Lywodraeth Cymru ar gyflwyno Unedau Cwarantin yn nodi’r newidiadau arfaethedig i’r rheolau gwaharddiad symud, a fydd yn caniatáu ar gyfer unedau ynysig arbennig y gellir eu defnyddio i gynnwys da byw sydd newydd gyrraedd fferm am chwe niwrnod, yn hytrach na bod y fferm gyfan yn destun y gwaharddiad symud chwe niwrnod. Y dyddiad cau ar gyfer yr ymgynghoriad yw 12 Chwefror 2016.

Mae Llywodraeth Cymru hefyd yn ymgynghori ar newidiadau i’r dosbarthiadau Rhif y Daliad (CPH), a allai olygu y gallai nifer o CPH sy’n berchen i un ffermwr, neu lle mae’r un ffermwr sy’n denant ynddynt, gael eu cyfuno i mewn i un uned weinyddol, os ydynt i gyd o fewn 10 milltir i’r lleoliad cynhyrchu sylfaenol. Byddai’r newidiadau hyn yn golygu na fyddai’n rhaid i ffermwyr roi gwybod i’r awdurdodau er mwyn symud da byw rhwng darnau o dir sy’n perthyn i un fferm, ar yr amod eu bod yn ddigon agos at ei gilydd. Byddai hefyd yn golygu, pe byddai da byw yn cael eu symud i un rhan o’r daliad, byddai’r gwaharddiad symud yn berthnasol i bob lleoliad o fewn y daliad. Y dyddiad cau ar gyfer yr ymgynghoriad hwn oedd 19 Ionawr 2016.

View this post in English

Darllenwch yr erthygl yma yn Saesneg

 

Y Gyllideb – yr hyn y mae’n ei olygu ar gyfer lles yng Nghymru

20 Gorffennaf 2015

Erthygl gan Hannah Johnson, Gwasanaeth Ymchwil Cynulliad Cenedlaethol Cymru

Ar 8 Gorffennaf, cyhoeddodd y Canghellor gyfres o ddiwygiadau newydd i’r system les, fel rhan o ymdrechion Llywodraeth y DU i leihau’r bil lles gan £12 biliwn arall erbyn 2020.

Ochr yn ochr â chyflwyno Cyflog Byw Cenedlaethol, bydd toriadau i fudd-dal tai ar gyfer pobl ifanc, gostyngiad yn y cap ar fudd-daliadau, a thoriadau i Lwfans Cyflogaeth a Chymorth a chredydau treth.

6736158045_6eb22f6d83_z

Gan fod Cymru yn fwy dibynnol ar les, a chanddi gyfradd uwch o dlodi o’i chymharu â gwledydd eraill y DU, bydd effaith y newidiadau hyn yn uchel ar agenda wleidyddol y Cynulliad.

Fodd bynnag, mae’r toriad unigol mwyaf i wariant lles yn mynd i ddod o ymestyn y rhewi o ran budd-daliadau oedran gweithio, credydau treth a’r lwfans tai lleol tan 2020. Mae’r Sefydliad Astudiaethau Cyllid yn amcangyfrif y bydd yn effeithio ar 13 miliwn o deuluoedd yn y DU, a fydd yn colli cyfartaledd o £260 y flwyddyn o ganlyniad i’r mesur unigol hwn.

Mae crynodeb o’r prif newidiadau a dadansoddiad o’u heffaith ar Gymru isod. Mae’n werth nodi y bydd y rhan fwyaf o’r mesurau hyn yn effeithio ar hawlwyr newydd yn unig:

  • Bydd hawl awtomatig i fudd-dal tai ar gyfer pobl rhwng 18 a 21 mlwydd oed yn cael ei dorri o fis Ebrill 2017. Mae Llywodraeth Cymru yn honni y gallai’r newid hwn effeithio ar 1,200 o hawlwyr yng Nghymru (heb yr eithriadau), gyda cholled gyfartalog fesul hawliwr o tua £90 yr wythnos, gan arbed tua £6 miliwn y flwyddyn. Mae tua 55 y cant o’r hawlwyr yr effeithir arnynt yn y sector rhentu cymdeithasol yng Nghymru.
  • Bydd y cap ar fudd-daliadau yn cael ei leihau o £26,000 i £20,000 yng Nghymru, y mae Llywodraeth Cymru yn amcangyfrif y bydd yn effeithio ar 5,000 o gartrefi yng Nghymru. Fodd bynnag, dyfynnodd y BBC Cartrefi Cymunedol Cymru gan ddweud ei fod yn amcangyfrif y bydd yn effeithio ar 7,000 o gartrefi;
  • Mae’r cyfraddau ar gyfer y Grŵp Gweithgareddau Cysylltiedig â Gwaith (y Grŵp) o fewn Lwfans Cyflogaeth a Chymorth (LCC) yn cael eu halinio â’r Lwfans Ceisio Gwaith (LCG), a fydd yn golygu toriad o £29.05 yr wythnos.

Yn ôl ystadegau’r Adran Gwaith a Phensiynau, ym mis Tachwedd 2014 roedd 36,530 o bobl yn y Grŵp yn LCC yng Nghymru, sy’n cynrychioli tua chwarter o’r holl hawlwyr.

  • Bydd credydau treth plant wedi’u cyfyngu i ddau o blant o fis Ebrill 2017 ar gyfer unrhyw hawlwyr newydd a hawlwyr presennol sy’n cael mwy o blant ar ôl 2017. Mae Cartrefi Cymunedol Cymru yn amcangyfrif bod gan 51,000 deuluoedd sy’n gweithio yng Nghymru eisoes ddau o blant a byddant felly yn teimlo effaith y newid os ydynt yn cael rhagor o blant [ffynhonnell].

Mae newidiadau eraill yn cynnwys:

  • Gostyngiad o ran faint y gall teuluoedd ennill cyn i gredydau treth/credyd cynhwysol (CC) ddechrau cael ei dynnu’n ôl:
    • Bydd credydau treth yn dechrau cael eu tynnu’n ôl unwaith y bydd enillion y teulu yn uwch na £3,850 yn hytrach na £6,420;
    • Bydd Credyd Cynhwysol hefyd yn cael ei dynnu’n ôl yn llawer cynharach (ar unwaith i gartrefi lle nad oes pobl anabl ac nad oes ganddynt blant);
  • Bydd modd ôl-ddyddio Budd-dal Tai am uchafswm o 4 wythnos yn unig;
  • Bydd hawl premiwm teulu i fudd-dal tai yn cael ei dynnu ar gyfer hawliadau a wneir ar ôl mis Ebrill 2016;
  • Bydd y cymorth ar gyfer llog ar forgeisi yn newid o fudd-dal i fenthyciad.

Mae Sefydliad Bevan hefyd wedi cyhoeddi blog-bost ar y Cyflog Byw Cenedlaethol newydd.