Y Cynulliad i drafod egwyddorion cyffredinol Bil Iechyd y Cyhoedd (Cymru)

23 Chwefror 2017

Erthygl gan Philippa Watkins, Gwasanaeth Ymchwil Cynulliad Cenedlaethol Cymru

View this post in English | Darllenwch yr erthygl yma yn Saesneg

Cafodd Bil Iechyd y Cyhoedd (Cymru) ei osod gerbron Cynulliad Cenedlaethol Cymru ar 7 Tachwedd 2016, a’i gyflwyno yn y cyfarfod llawn gan Weinidog Iechyd y Cyhoedd a Gwasanaethau Cymdeithasol ar 8 Tachwedd 2016. Bydd y Cynulliad yn trafod egwyddorion cyffredinol y Bil ar 28 Chwefror 2017.

Cyflwynodd y Pwyllgor Iechyd, Gofal Cymdeithasol a Chwaraeon adroddiad yn nhrafodion Cyfnod 1 ar egwyddorion sylfaenol Bil Iechyd y Cyhoedd (Cymru) ar 10 Chwefror 2017.

Mae’r Bil yn gosod cyfres o gynigion mewn meysydd penodol o bolisi iechyd y cyhoedd: tybaco a chynhyrchion nicotin; ‘triniaethau arbennig’ (aciwbigo, rhoi twll mewn rhan o’r corff, electrolysis a thatŵio); rhoi twll mewn rhan bersonol o’r corff; asesu’r effaith ar iechyd; gwasanaethau fferyllol; a darparu toiledau.

Ceir rhagor o wybodaeth am gefndir y Bil, trosolwg o’i rannau, crynodeb o’i oblygiadau ariannol, a geirfa Gymraeg yn y Crynodeb o’r Bil (PDF, 1,175KB) a luniwyd gan y Gwasanaeth Ymchwil.

Mae Bil Iechyd y Cyhoedd (Cymru) wedi cael ei groesawu ar y cyfan, ond mae nifer o randdeiliaid wedi ei ddisgrifio fel cyfle wedi’i golli i gyflwyno mesurau a fyddai’n mynd i’r afael â rhai o’r materion mwyaf sylweddol o ran iechyd y cyhoedd, gan gynnwys gordewdra a segurdod corfforol, ynghyd ag unigrwydd ac unigedd. Mae Llywodraeth Cymru wedi pwysleisio y bydd Bil Iechyd y Cyhoedd yn canolbwyntio ar feysydd penodol lle mae deddfwriaeth yn briodol, ynghyd ag ystod o gamau gweithredu eraill i wella iechyd (gan gynnwys camau deddfwriaethol eraill, yn ogystal â gwasanaethau, rhaglenni ac ymgyrchoedd ym maes iechyd y cyhoedd).

Mae adroddiad y Pwyllgor Iechyd, Gofal Cymdeithasol a Chwaraeon yn galw ar Lywodraeth Cymru i ddefnyddio’r holl ddulliau sydd ar gael, gan gynnwys unrhyw gyfleoedd a ddaw yn sgil deddfwriaeth a phwerau sydd eisoes yn bodoli, er mwyn mynd i’r afael â gordewdra a materion iechyd eraill sy’n flaenoriaeth ymysg y cyhoedd. Mae’r Pwyllgor yn croesawu’r cynigion penodol a gaiff eu cynnwys yn y Bil ar y cyfan. Mae adroddiad y Pwyllgor yn gosod nifer o argymhellion gyda’r nod o gryfhau’r ddeddfwriaeth. Er enghraifft, mae’r Pwyllgor am weld y ddarpariaeth ar gyfer rhoi twll mewn rhan bersonol o’r corff yn cael ei chryfhau i gynnwys gwarchod pobl ifanc hyd at 18 oed (mae’r Bil fel y’i cyflwynir yn gosod cyfyngiad oedran o 16 oed ar gyfer rhoi twll mewn rhan bersonol o’r corff).

Cyflwynodd Pwyllgor Cyllid y Cynulliad adroddiad ar oblygiadau ariannol y Bil ar 10 Chwefror 2017. Trafododd y Pwyllgor Materion Cyfansoddiadol a Deddfwriaethol briodoldeb y darpariaethau yn y Bil ar gyfer creu is-ddeddfwriaeth. Cyhoeddwyd yr adroddiad hwnnw ar 10 Chwefror 2017 hefyd.

Yn amodol ar y Cynulliad yn cytuno ar egwyddorion cyffredinol Bil Iechyd y Cyhoedd (Cymru), bydd y Bil yn symud ymlaen at drafodion Cyfnod Dau (sef trafodaeth fanwl ar y Bil ac unrhyw welliannau a gynigir gan Bwyllgor). Disgwylir y bydd trafodion Cyfnod Dau wedi dod i ben erbyn 7 Ebrill 2017.

Bil Iechyd y Cyhoedd (Cymru) (PDF, 1,175KB)

blog-cy

A yw Deddf Trais yn erbyn Menywod (Cymru) 2015 yn gweithio?

10 Chwefror 2017

Erthygl gan Hannah Johnson, Gwasanaeth Ymchwil Cynulliad Cenedlaethol Cymru

View this post in English | Darllenwch yr erthygl yma yn Saesneg

A yw'r Ddeddf Trais yn erbyn Menywod (Cymru) yn gweithio?

Ar 15 Chwefror, bydd y Cynulliad yn cynnal dadl ar adroddiad y Pwyllgor Cydraddoldeb, Llywodraeth Leol a Chymunedau ar ei waith craffu ar ôl deddfu ar Ddeddf Trais yn erbyn Menywod, Cam-drin Domestig a Thrais Rhywiol (Cymru) 2015.

Nod y Ddeddf yw:

  • gwella ymateb y sector cyhoeddus i drais yn erbyn menywod, cam-drin domestig a thrais rhywiol.
  • rhoi i awdurdodau cyhoeddus (fel cynghorau a byrddau iechyd) ffocws strategol ar y mater, a
  • sicrhau bod gwasanaethau ataliol, amddiffynnol a chefnogol yn cael eu darparu mewn ffordd gyson.

Amlygir prif ddarpariaethau’r ddeddfwriaeth isod, ochr yn ochr â chanfyddiadau’r Pwyllgor ac ymateb Llywodraeth Cymru.

Pa mor gyflym yw’r broses o roi’r Ddeddf ar waith

Roedd y Pwyllgor yn pryderu bod y broses o roi’r Ddeddf ar waith yn araf, mewn rhai meysydd. Mae mwy na 18 mis ers i’r Ddeddf gael ei phasio, ac mae rhai rhannau allweddol o’r Ddeddf heb gael eu cyflawni eto.

Roedd y Pwyllgor yn arbennig o bryderus bod gwasanaethau’n cael eu comisiynu heb ganllawiau statudol gan Lywodraeth Cymru, ac y gallai hyn arwain at anghysondebau a fyddai’n groes i amcanion craidd y Ddeddf. Tynnodd sylw hefyd at bryderon nad oedd adnoddau digonol a chynaliadwy ar gael i gyd-fynd â’r cynnydd yn y galw am wasanaethau o ganlyniad i’r Ddeddf.

Dyma rai o argymhellion y Pwyllgor:

  • Dylai Llywodraeth Cymru nodi dyddiadau cyflawni arfaethedig ar gyfer y cynllun cyflawni, canllawiau a rheoliadau, gan roi blaenoriaeth i ganllawiau comisiynu; a
  • Dylai Llywodraeth Cymru gael trafodaethau brys gyda Llywodraeth y DU am y trefniadau ariannu yn y dyfodol ar gyfer cynghorwyr trais domestig annibynnol.

Dywedodd Llywodraeth Cymru yn ei hymateb:

  • “Ystyrir Canllawiau Cydweithredu Amlasiantaeth yng ngoleuni[‘r] Papur Gwyn Llywodraeth Leol”;
  • “Caiff y cynllun ar gyfer cyflwyno Gofyn a Gweithredu ei ddatblygu o fis Gorffennaf 2017″;
  • y bwriad yw “ymgynghori ar ganllawiau comisiynu statudol, fel y bo’n briodol, erbyn Gorffennaf 2017”;
  • “Caiff canllawiau eu cyhoeddi mewn perthynas â strategaethau lleol ym mis Gorffennaf 2017″; ac
  • “ni fydd y dangosyddion cenedlaethol yn cael eu cyhoeddi cyn mis Hydref 2017”.

Mae hefyd yn nodi bod trafodaethau wedi eu cynnal gyda llywodraeth y DU, ac y bydd yn “cyflwyno dull cyllido rhanbarthol ledled y wlad ar gyfer y Grant Gwasanaethau Cam-drin Domestig o 1 Ebrill, 2018. [..] Bydd 2017-2018 yn flwyddyn bontio a [bydd yn] symud at fodel cyllido a chomisiynu rhanbarthol [yn y dyfodol].”

Strategaethau cenedlaethol a lleol

Mae Adrannau 3-4 y Ddeddf yn ei gwneud yn ofynnol i Lywodraeth Cymru baratoi a chyhoeddi Strategaeth Genedlaethol i gyfrannu at gyflawni diben y Ddeddf, a hynny heb fod yn hwyrach na 6 mis ar ôl yr etholiad yng Nghymru (h.y. erbyn 6 Tachwedd 2016). Mae adrannau 5-8 o’r Ddeddf yn ei gwneud yn ofynnol i awdurdodau lleol a byrddau iechyd lleol baratoi a chyhoeddi strategaethau lleol erbyn mis Mai 2018.

Roedd y Pwyllgor yn “siomedig” bod y Ddeddf wedi cael ei phasio fwy na 18 mis cyn yr oedd yn ofynnol i Lywodraeth Cymru gyhoeddi Strategaeth Genedlaethol, ond nad oedd wedi dechrau ymgynghori ar strategaeth ddrafft tan fis Awst, gan adael mis yn unig cyn y dyddiad cau i wneud diwygiadau a gwelliannau. Dywedodd nifer o dystion wrth y Pwyllgor nad oeddynt yn fodlon ar y drafft, ac yn arbennig nad oedd ystyriaeth wedi ei rhoi i farn pobl a oedd wedi cael eu cam-drin.

O ganlyniad, penderfynodd Ysgrifennydd y Cabinet gyhoeddi strategaeth lefel uchel ym mis Tachwedd 2016,  a ‘chynllun cyflawni’ yn ddiweddarach a fyddai’n rhoi manylion ynglŷn â sut y bydd y strategaeth yn cael ei chyflawni. Roedd y Pwyllgor yn pryderu na fyddai modd gorfodi’r cynllun cyflawni o dan y gyfraith (yn wahanol i’r Strategaeth Genedlaethol), ac na ddarparwyd amserlenni ar gyfer ei gyhoeddi.

Yn ogystal, clywodd y Pwyllgor fod strategaethau lleol yn dechrau cael eu datblygu cyn cyhoeddi’r cynllun cyflawni, a allai arwain at anghysondebau o ran dulliau gweithredu strategol.

Roedd y Pwyllgor yn argymell y dylai Llywodraeth Cymru:

  • egluro statws cyfreithiol y cynllun cyflawni arfaethedig, a’i gyhoeddi fel canllawiau statudol yn ddelfrydol, er mwyn sicrhau y gellir ei orfodi;
  • amlinellu pryd y bydd y cynllun cyflawni yn cael ei gyhoeddi, a sut y bwriedir ymgynghori yn ei gylch, a
  • sicrhau bod y deg argymhelliad ynglŷn â goroeswyr sydd yn yr adroddiad Are you listening, am I being heard? yn cael eu hystyried yn llawn wrth ddatblygu’r fframwaith cenedlaethol ar gyfer ymgysylltu â goroeswyr.

Nodir yn ymateb Llywodraeth Cymru y caiff “statws cyfreithiol y Fframwaith Cyflawni ei ystyried gan y Grŵp Gorchwyl a Gorffen, a sefydlwyd gan y Grŵp Cynghori i ddatblygu’r cynllun, gyda mewnbwn gan y Grŵp Swyddogion Traws-lywodraethol. Bydd y Grŵp Cynghori’n craffu ar y fframwaith cyn ei gyhoeddi” ac “Y Grŵp Gorchwyl a Gorffen fydd yn penderfynu ar yr amserlen ar gyfer cyhoeddi’r Fframwaith”.

Addysg

Mae adran 9 o’r Ddeddf yn rhoi dyletswydd ar awdurdodau lleol i gyflwyno adroddiad ar sut y maent yn mynd i’r afael â thrais yn erbyn menywod, cam-drin domestig a thrais rhywiol yn eu sefydliadau addysgol. Mae adran 10 yn rhoi i Weinidogion Cymru a Chyngor Cyllido Addysg Uwch Cymru (CCAUC) y pŵer i gyhoeddi canllawiau i sefydliadau addysg bellach ac uwch.

Roedd addysg yn fater dadleuol yn ystod hynt y Ddeddf. Cynigiwyd, yn y Papur Gwyn cyntaf ar y ddeddfwriaeth yn 2012, y byddai’r Bil yn sicrhau ei bod yn orfodol i bob ysgol ddarparu addysg ar berthynas iach ag eraill.

Ni chafodd y cynnig hwn ei gynnwys yn y Bil drafft. Yn ôl y Gweinidog a oedd yn gyfrifol am y Bil, roedd addysg ar berthnasoedd iach yn cael ei hystyried fel rhan o’r adolygiad o’r cwricwlwm dan arweiniad yr Athro Graham Donaldson, yn lle hynny. Byddai hwn yn cynnwys adolygiad o’r cwricwlwm sylfaenol gan gynnwys Addysg Bersonol a Chymdeithasol (ABCh).

Cyflwynwyd y ddyletswydd yn adran 9 fel gwelliant y Llywodraeth yn ystod hynt y Ddeddf.

Dywedodd Ysgrifennydd y Cabinet dros Gymunedau a Phlant ac Ysgrifennydd y Cabinet dros Addysg wrth y Pwyllgor y byddai’r rheoliadau o dan adran 9 yn cael eu datblygu’n gynnar yn 2017. Nid yw’n eglur pryd y bydd yn ofynnol i awdurdodau lleol ddechrau cyflwyno adroddiadau.

Roedd y Pwyllgor yn argymell y dylai Llywodraeth Cymru:

  • ymrwymo i gynnwys addysg am berthnasoedd iach yn y cwricwlwm newydd o dan y Maes Dysgu a Phrofiad ‘Iechyd a Lles’;
  • prysuro i baratoi rheoliadau sy’n ymwneud â chyhoeddi gwybodaeth gan awdurdodau lleol ynglŷn â sut y maent yn arfer eu swyddogaethau i hyrwyddo diben y Ddeddf. Dylai hefyd ymrwymo i’w gwneud yn ofynnol i awdurdodau lleol ddechrau cyflwyno adroddiadau erbyn dechrau blwyddyn academaidd 2017/18;
  • amlinellu sut y bydd addysg ar berthnasoedd iach a chydsynio yn cael sylw gan sefydliadau addysg bellach ac uwch.

Ymatebodd Llywodraeth Cymru i’r argymhellion hyn drwy ddweud ei bod yn bosibl “y bydd cyfleoedd i gael gwybodaeth a data ar yr hyn y mae lleoliadau addysg o fewn awdurdodau lleol yn ei gyflawni ar hyn o bryd o ran darpariaeth addysg sy’n deillio o’r Ddeddf, gan sefydliadau allanol sydd wrthi’n gwella’r broses o gyflwyno Addysg Perthnasoedd Iach mewn ysgolion”. Mae’n mynd ymlaen i nodi:

Bydd y gwaith o ddatblygu’r Maes Dysgu a Phrofiad Iechyd a Lles yn cynnwys ystyried dulliau o gyflwyno Addysg Perthnasoedd Iach ac felly mae posibilrwydd y gellir ystyried hyn yn rhan o’r gwaith cyffredinol sy’n cael ei gyflawni.

Nododd Llywodraeth Cymru, o ran yr argymhelliad ynglŷn â chyrff addysg bellach ac uwch, “caiff hyn ei ystyried gyda chydweithwyr Addysg Uwch gan gyfeirio at brosiectau sydd eisoes ar waith o fewn Addysg Bellach ac Uwch.”

Cynghorydd Cenedlaethol

Mae adran 20 o’r Ddeddf yn ei gwneud yn ofynnol i Weinidogion Cymru benodi Cynghorydd Cenedlaethol i roi cyngor, monitro gweithrediad y Ddeddf a chynnal gwaith ymchwil.

Canfu’r Pwyllgor mai swydd ran-amser yw un y Cynghorydd Cenedlaethol, sy’n golygu bod ei dylanwad a’r baich gwaith y gall ymdopi ag ef yn gyfyngedig. Nododd hefyd nad oedd cynllun gwaith y Cynghorydd wedi’i baratoi mewn modd a oedd yn cyd-fynd â’r Strategaeth Genedlaethol, gan arwain unwaith eto at y posibilrwydd o anghysondebau.

Roedd y Pwyllgor yn argymell y dylai Llywodraeth Cymru:

  • Adolygu capasiti swydd y Cynghorydd Cenedlaethol, gan ystyried dyrannu adnoddau ychwanegol iddi i gefnogi’r gwaith o ddatblygu strategaethau lleol a chynnal gwaith ymchwil;
  • Egluro pa gosbau sydd ar gael i Weinidogion Cymru os nad yw awdurdod cyhoeddus yn cyflawni gofynion y Ddeddf, a
  • Chyfeirio at y Cynghorydd Cenedlaethol, ei chyfrifoldebau a’i chynllun gwaith yn y cynllun cyflawni sydd i ddod ac unrhyw strategaethau yn y dyfodol.

Mae Llywodraeth Cymru wedi trafod ac ystyried yr argymhellion hyn â’r Cynghorydd Cenedlaethol ac “wedi cytuno i’w adolygu’n barhaus”. O ran pwerau, mae’r ymateb yn nodi bod gan Weinidogion Cymru y grym i “gyfarwyddo” awdurdod i gymryd camau priodol, ond nid yw’n manylu pa bwerau i gosbi sydd ar gael.

Bil Cymru yn pasio yn y Cynulliad a’r Senedd

27 Ionawr 2017

Erthygl gan Alys Thomas, Gwasanaeth Ymchwil Cynulliad Cenedlaethol Cymru

View this post in English | Darllenwch yr erthygl yma yn Saesneg

Siambr gwag

Ar ddydd Mawrth 17 Ionawr 2017, cynhaliodd Cynulliad Cenedlaethol Cymru ddadl ar Gynnig Cydsyniad Deddfwriaethol ar Fil Cymru. Yn ôl y confensiwn (sef “confensiwn Sewel”) ni fyddai Llywodraeth y DU fel arfer yn cyflwyno na chefnogi cynigion i ddeddfu mewn perthynas â Chymru ar y pynciau y mae gan y Cynulliad gymhwysedd deddfwriaethol yn eu cylch heb ganiatâd y Cynulliad. Cynnig Cydsyniad Deddfwriaethol sy’n cael ei ddefnyddio i gael caniatâd y Cynulliad. Mae Bil Cymru yn newid pwerau’r Cynulliad, felly roedd angen Cynnig Cydsyniad Deddfwriaethol.

Mae’r cynnig, a gynigiwyd gan y Prif Weinidog, yn nodi:

Cynnig bod Cynulliad Cenedlaethol Cymru, yn unol â Rheol Sefydlog 29.6, yn cytuno y dylai darpariaethau ym Mil Cymru, i’r graddau eu bod yn dod o dan gymhwysedd deddfwriaethol Cynulliad Cenedlaethol Cymru, neu yn ei addasu, barhau i gael eu hystyried gan Senedd y DU.

Y Prif Weinidog a agorodd y ddadl. Eglurodd fod grŵp Llafur wedi penderfynu ystyried y Bil “fel pecyn” ac, ar y cyfan, er nad penderfyniad hawdd ydoedd, penderfynwyd cefnogi’r Cynnig Cydsyniad Deddfwriaethol.

Pan ofynnwyd iddo ynghylch y ffactor allweddol wrth ddewis cefnogi’r Bil, atebodd:

Mae mater Brexit yr un fath â mater Sewel i mi. Dywedodd y Prif Weinidog ei hun heddiw na chaiff unrhyw bwerau eu tynnu’n ôl, ac mae’n rhaid imi ei chredu, ond os yw wedi’i ymgorffori yn y gyfraith bod gofyniad o ganiatâd gan senedd neu gynulliad datganoledig, yn amlwg mae mwy o bwysau i hynny nag i gonfensiwn yn unig. Felly, mae’n bwysig ymgorffori hynny yn y gyfraith, nid yn unig o ran trafodaethau Brexit, ond o ran trafodaethau am nifer o faterion yn y dyfodol lle na fydd Llywodraeth y DU yn gallu dweud, ‘Wrth gwrs, yn yr Alban mae’n gyfraith, ond yng Nghymru, nid yw, felly nid oes rhaid inni dalu’r un sylw i Gymru ag i’r Alban.’

Dywedodd Huw Irranca-Davies AC, Cadeirydd y Pwyllgor Materion Cyfansoddiadol a Deddfwriaethol:

Mae pobl ddoethach na fi wedi awgrymu na fydd y Bil hwn yn rhoi’r setliad cydnerth, unwaith mewn cenhedlaeth a addawyd gan Ysgrifenyddion Gwladol Cymru, a bod y cymhlethdod a’r amodoldeb sydd ynddo yn golygu y byddwn o bosibl yn ildio rhywfaint o dir. Ond nid oes unrhyw amheuaeth y byddwn yn sefyll ar dir mwy cadarn a mwy sicr o ganlyniad i symud at Fil cadw pwerau. Mae’n ein rhoi ni mewn sefyllfa dda wrth inni wynebu cyfnod pontio at Brexit a ffactorau sioc allanol eraill.

Gwrthwynebodd Plaid Cymru y Bil ar y sail ei fod yn tynnu pwerau’r Cynulliad yn ôl. Dywedodd Leanne Wood AC, arweinydd y blaid:

Dywedwyd wrthym y byddai model cadw pwerau yn cael ei ddarparu, ac mae hyn wedi bod yn un o ofynion allweddol Plaid Cymru ers blynyddoedd lawer, ac eto daeth i’r amlwg yn gyflym y byddai’r rhestr o bwerau a gadwyd yn ôl yn cynnwys mwy na 200 o faterion a gadwyd yn ôl, ac y gallai unrhyw beth sy’n ymwneud â’r rhestr honno fod yn waharddedig i’r Cynulliad hwn yn y dyfodol.   O’i gymharu â’r model rhoi pwerau, mae hynny’n gyfystyr â lleihau ein pwerau, ac yn ein barn ni byddai felly’n gyfystyr â throi’n ôl ar ganlyniad refferendwm 2011.

Mae gwleidyddiaeth hyn yn eglur imi. Ar ôl ei methiant yn y Goruchaf Lys ar y Bil cyflogau amaethyddol, roedd Llywodraeth y DU yn awyddus i ailfodelu cyfansoddiad Cymru i osgoi methiannau pellach.

Pleidleisiodd y Ceidwadwyr o blaid y Bil, gydag Andrew R.T. Davies AC, arweinydd y blaid, yn croesawu yn arbennig y ffaith “y bydd treth incwm yn dod i’r sefydliad hwn i wneud yn siŵr bod gennym fwy o atebolrwydd yn y ffordd y mae’r arian wedi cael ei wario yn y sefydliad hwn a chan y Llywodraeth.”

Pleidleisiodd UKIP yn erbyn y Bil gan eu bod yn gwrthwynebu dileu’r gofyniad i gynnal refferendwm ar gyfer datganoli pwerau treth incwm. Dywedodd Neil Hamilton AC, yr arweinydd:

rwy’n credu, er bod egwyddorion bras y Bil yn deilwng o gefnogaeth, bod y ffordd y cafodd hyn ei drin wedi bod yn bell iawn o fod yn berffaith, ac, o ran dileu darpariaeth refferendwm ar gyfer datganoli pwerau treth incwm, rwy’n credu bod hwnnw’n ddiffyg cyfansoddiadol na ddylem ei anwybyddu.

Yn y Cynulliad, pleidleisiodd 38 o blaid rhoi caniatâd i’r Bil barhau yn ei flaen, gyda 17 yn pleidleisio yn erbyn.

Drannoeth y bleidlais, cafodd Bil Cymru ei Drydydd Darlleniad yn Nhŷ’r Arglwyddi ac fe’i pasiwyd.

Ar 24 Ionawr, daeth y Bil yn ôl i Dŷ’r Cyffredin er mwyn trafod gwelliannau Tŷ’r Arglwyddi. Derbyniwyd y gwelliannau ac mae’r Bil bellach yn aros am Gydsyniad Brenhinol.

Hefyd ar 24 Ionawr, cafwyd y dyfarniad yn y Goruchaf Lys ar Erthygl 50, gyda dyfarniad hefyd ar gonfensiwn Sewel yn y deddfwrfeydd datganoledig. Daeth i’r casgliad canlynol:

[…] the Convention operates as a political constraint on the activity of the UK Parliament. It therefore plays an important role in the operation of the UK constitution. But the policing of its scope and operation is not within the constitutional remit of the courts. The devolved legislatures do not have a veto on the UK’s decision to withdraw from the EU.

Ymdrinnir â’r dyfarniad yn fwy manwl mewn erthygl arall cyn hir.

Bil yr Undebau Llafur

17 Ionawr 2017

Erthygl gan Alys Thomas, Gwasanaeth Ymchwil Cynulliad Cenedlaethol Cymru

View this post in English | Darllenwch yr erthygl yma yn Saesneg

trade_union_rally

Llun: o Wikimedia Commons gan Dean Molyneaux. Dan drwydded Creative Commons.

Ym mis Ionawr 2016, gwrthododd y Pedwerydd Cynulliad roi ei ganiatâd i Fil Undebau Llafur Llywodraeth y DU am fod rhannau o’r Bil yn ymwneud â gwasanaethau cyhoeddus datganoledig. Nid yw Llywodraeth y DU yn derbyn bod angen caniatâd y Cynulliad. Dywedodd Leighton Andrews, y Gweinidog Gwasanaethau Cyhoeddus ar y pryd, y byddai Llywodraeth Cymru, pe bai’r blaid Lafur yn ôl mewn grym, yn cyflwyno ei Bil ei hun i wrthdroi’r rhannau perthnasol o Fil y DU. Mae’n anghydfod a allai fynd i’r Goruchaf Lys.

Bil yr Undebau Llafur (Cymru) 2017

Cyhoeddwyd Bil yr Undebau Llafur (Cymru) gan Lywodraeth Cymru ar 16 Ionawr  2017. Mae’n Fil byr iawn gyda dim ond tri chymal. Mae’r Bil yn diwygio Deddf Undebau Llafur a Chysylltiadau Llafur (Cydgrynhoi) 1992 fel y’i diwygiwyd gan Ddeddf Undebau Llafur 2016.

Cafodd y Ddeddf Undebau Llafur 2016 Gydsyniad Brenhinol ar 4 Mai 2016. Mae ei darpariaethau yn cynnwys gofyniad bod 50 y cant o aelodau undeb yn cymryd rhan mewn unrhyw bleidlais ynghylch gweithredu cyn y gellid cynnal streic. Yn achos ‘gwasanaethau cyhoeddus pwysig’, mae’n rhaid i 40 y cant o’r rhai sy’n gymwys i bleidleisio (yn hytrach na’r rhai sy’n mynd ati i fwrw pleidlais) gefnogi’r cynnig i weithredu cyn y gellid cynnal streic. Mwyafrif syml o blith y rhai sy’n bwrw pleidlais sydd ei angen ar hyn o bryd. Byddai Bil Llywodraeth Cymru yn diddymu’r trothwy o 40 y cant yn achos awdurdodau cyhoeddus Cymru. Mae’r Bil hefyd yn cynnwys pwerau i’w gwneud yn ofynnol i wybodaeth gael ei chyhoeddi ynghylch amser cyfleuster ac i gyflwyno gofynion ar gyfer cyflogeion y sector cyhoeddus mewn perthynas ag amser cyfleuster â thâl. Mae hefyd yn cyflwyno cyfyngiadau ar ddidynnu tanysgrifiadau aelodaeth undebau llafur o daliadau cyflog cyflogwyr.

Y Cynnig Cydsyniad Deddfwriaethol

Gwrthwynebodd Llywodraeth yr Alban a Llywodraeth flaenorol Cymru Fil y DU. Am fod rhannau o’r Bil yn ymwneud â gwasanaethau cyhoeddus datganoledig, gwnaethant ddadlau y dylai’r rhannau hynny fod yn amodol ar ganiatâd Senedd yr Alban a Chynulliad Cenedlaethol Cymru. Parhaodd Llywodraeth y DU i ddadlau bod testun y Bil wedi’i gadw yn ôl yn gyfan gwbl gan Senedd y DU. Yn ystod un o ddadleuon Pwyllgor Biliau Cyhoeddus Senedd y DU ym mis Hydref 2015, dywedodd Nick Boles, Gweinidog Sgiliau y DU, nad oedd yn gweld unrhyw reswm pam y dylai Llywodraeth y DU geisio caniatâd cyn cymhwyso’r darpariaethau o dan sylw.

Cyflwynodd Llywodraeth yr Alban Femorandwm Cydsyniad Deddfwriaethol yn gofyn i Senedd yr Alban wrthod caniatâd i’r Bil oherwydd y byddai’n effeithio ar swyddogaethau datganoledig. Fodd bynnag, dyfarnodd Llywydd Senedd yr Alban nad oedd angen caniatâd Senedd yr Alban. Golygai hynny nad oedd modd cynnal pleidlais ar Femorandwm Cydsyniad Deddfwriaethol Llywodraeth yr Alban. Mae pwnc Deddf Undebau Llafur a Chysylltiadau Llafur (Cydgrynhoi) 1992 yn fater sydd wedi’i gadw yn ôl o dan Ddeddf yr Alban 1998. Ni cheir eithriad tebyg o ran cymhwysedd yn Neddf Llywodraeth Cymru 2006.

Yng Nghymru, gosodwyd Cynnig Cydsyniad Deddfwriaethol ym mis Tachwedd 2015. Roedd y Cynnig Cydsyniad Deddfwriaethol yn nodi barn Llywodraeth flaenorol Cymru y byddai angen caniatâd y Cynulliad ar gyfer rhai o gymalau’r Bil gan eu bod yn ymwneud â materion datganoledig. Roedd Llywodraeth Cymru yn dadlau bod y cymalau hyn o fewn cymhwysedd deddfwriaethol y Cynulliad gan eu bod yn ymwneud â chyflogwyr yn y sector cyhoeddus yng Nghymru. Mae’r cyflogwyr hynny’n darparu amrywiaeth o wasanaethau cyhoeddus datganoledig gan gynnwys addysg a hyfforddiant, gwasanaethau tân ac achub, gwasanaethau iechyd, llywodraeth leol a gwasanaethau trafnidiaeth.

Bu’r Cynulliad yn trafod y Cynnig Cydsyniad Deddfwriaethol ym mis Ionawr 2016. Dywedodd Leighton Andrews, sef y Gweinidog Gwasanaethau Cyhoeddus ar y pryd, fod rhannau sylweddol o’r Bil yn ymwneud yn benodol â gwasanaethau cyhoeddus sydd yn amlwg wedi’u datganoli, ac nad oedd yn dderbyniol i Lywodraeth y DU geisio ei orfodi ar Gymru.

Dyfarniad y Goruchaf Lys yn 2014

Ym mis Medi 2015, cyhoeddodd Prif Weinidog Cymru ddatganiad ysgrifenedig lle yr oedd yn dadlau bod dyfarniad y Goruchaf Lys yn 2014 ar y Bil Sector Amaethyddol (Cymru) yn golygu bod y Cynulliad yn cadw’r hawl i beidio â rhoi caniatâd i Fil yr Undebau Llafur. Dyma a ddywedodd:

Fodd bynnag, mae’n amlwg bod elfennau sylweddol o’r Bil yn ymwneud yn benodol â gwasanaethau cyhoeddus, sy’n bendant yn gyfrifoldebau sydd wedi’u datganoli i Gymru. Nid wyf felly’n derbyn yr awgrym bod y Bil yn ymwneud â materion sydd heb eu datganoli yn unig.

Yn ôl y dyfarniad yn 2014, er nad oedd cyflogaeth wedi’i rhestru fel pwnc datganoledig yn Atodlen 7 o Ddeddf Llywodraeth Cymru 2006, roedd amaethyddiaeth wedi’i rhestru fel pwnc datganoledig ac roedd cynnwys y Bil Sector Amaethyddol (Cymru) yn berthnasol i’r Ddeddf. Nid oes yn rhaid i rywbeth ymwneud yn gyfan gwbl â phynciau datganoledig er mwyn iddo fod o fewn cymhwysedd y Cynulliad.

Ym mis Ionawr 2016, daeth llythyr i’r goleuni gan Weinidog Sgiliau y DU at Weinidogion eraill y DU. Roedd y llythyr yn dangos bod cyngor cyfreithiol i Lywodraeth y DU yn awgrymu bod achos cryf bod darpariaethau ei Bil Undebau Llafur wedi’u cadw yn ôl mewn perthynas â’r Alban, ond bod yr achos yn wan iawn o ran Cymru oherwydd y cynsail a osodwyd gan ddyfarniad y Goruchaf Lys.

Pleidleisiodd y Cynulliad o blaid gwrthod caniatâd deddfwriaethol i’r Bil o 43 pleidlais i 13.

Effaith Bil Cymru

Bydd Bil Cymru, sydd ar ei ffordd drwy’r Senedd San Steffan, yn ad-drefnu’r broses ddatganoli yng Nghymru drwy gyflwyno model cadw pwerau. Bydd Bil Cymru yn cyflwyno model datganoli yng Nghymru sy’n debyg i fodel yr Alban gyda’r effaith debygol y penderfynir bod Bil yr Undebau Llafur y tu allan i gymhwysedd y Cynulliad.

Fodd bynnag, ar yr amod bod y Bil Undebau Llafur (Cymru) yn cwblhau Cyfnod 1 o’r broses ddeddfwriaethol cyn y dyddiad penodedig pan ddaw’r rhannau perthnasol o Fil Cymru yn weithredol, gall y Bil Undebau Llafur (Cymru) fynd yn ei flaen. Mae’r trefniadau pontio hefyd yn nodi na fydd dim ym Mil Cymru yn effeithio ar Ddeddfau a Mesurau a basiwyd eisoes gan y Cynulliad. Serch hynny, mae yna bosibilrwydd y gallai Llywodraeth y DU herio’r drefn yn y Goruchaf Lys.

Y Bil ADY: ‘Gweddnewid’ system ‘nad yw bellach yn addas i’w diben’

15 Rhagfyr 2016

Erthygl gan Michael Dauncey, Gwasanaeth Ymchwil Cynulliad Cenedlaethol Cymru

View this post in English | Darllenwch yr erthygl yma yn Saesneg

Ar 12 Rhagfyr 2016, cyhoeddodd Llywodraeth Cymru y Bil Anghenion Dysgu Ychwanegol a’r Tribiwnlys Addysg (Cymru), a thrwy hynny ei gyflwyno i broses ddeddfwriaethol y Cynulliad. Cyhoeddodd y Gweinidog dros y Gymraeg a Dysgu Gydol Oes, Alun Davies AC ddatganiad ysgrifenedig ochr yn ochr â’r Bil ac yna gwnaeth ddatganiad llafar i Aelodau’r Cynulliad yn y Senedd y diwrnod canlynol (13 Rhagfyr 2016).

Mae Llywodraeth Cymru yn disgrifio’r Bil fel cyfraith uchelgeisiol i greu dull gweithredu beiddgar newydd a fydd yn ‘gweddnewid’ y ffordd y caiff anghenion dysgu ychwanegol (ADY) plant a phobl ifanc yng Nghymru eu diwallu. Mae rhanddeiliaid a theuluoedd wedi galw ers amser am newid system y mae Llywodraeth Cymru ei hun yn cydnabod ‘nad yw bellach yn addas i’w diben’.

Dyma lun o bensiliau lliw

Llun: o Flickr gan Alan Cleaver. Dan drwydded Creative Commons.

Beth y mae’r Bil yn ei wneud?

Mae’r Bil yn cynnig gosod system ddiwygiedig yn seiliedig ar Anghenion Dysgu Ychwanegol (ADY) yn lle’r fframwaith Anghenion Addysgol Arbennig (AAA) presennol.

Bydd y diffiniad presennol o AAA yn parhau o dan y system newydd o ADY, sef y tybir bod gan blentyn neu berson ifanc ADY os ydynt yn cael llawer mwy o drafferth dysgu na’r rhan fwyaf o ddisgyblion yr un oedran â hwy, neu os oes ganddynt anabledd sy’n eu hatal neu’n eu rhwystro rhag manteisio ar yr addysg sydd ar gael yn gyffredinol.

Caiff dros 105,000 (22.5%) o ddisgyblion yng Nghymru eu nodi fel rhai sydd ag AAA/ADY (ystadegau 2015/16).

Fodd bynnag, mae Llywodraeth Cymru yn cynnig gwneud llawer mwy na dim ond newid terminoleg. Ceir tri amcan cyffredinol yn y Bil:

  • Fframwaith deddfwriaethol unedig i gynorthwyo plant a phobl ifanc rhwng 0 a 25 oed sydd ag ADY mewn ysgolion ac mewn addysg bellach (yn hytrach na’r system AAA bresennol ar gyfer plant a phobl ifanc hyd at 16 oed a’r system Anawsterau a/neu Anableddau Dysgu (AAD) ar gyfer pobl ifanc dros 16 oed, sy’n cael eu cynnwys o dan ddeddfwriaeth wahanol ar hyn o bryd);
  • Proses integredig a chydweithredol o asesu, cynllunio a monitro gydag ymyriadau cynnar, amserol ac effeithiol (gan gynnwys dyletswyddau ar fyrddau iechyd ac awdurdodau lleol i gydweithio â’i gilydd i ddiwallu anghenion pob plentyn a pherson ifanc sydd ag ADY drwy baratoi Cynllun Datblygu Unigol);
  • System deg a thryloyw o ddarparu gwybodaeth a chyngor, ac o ymdrin â phryderon ac achosion o apêl (gan gynnwys ei gwneud yn ofynnol i awdurdodau lleol wneud trefniadau i osgoi ac ymdrin ag anghytundebau, gan ddiwygio system a ddisgrifiwyd fel un ‘gymhleth, ddryslyd a gwrthwynebol’; ac ailenwi Tribiwnlys Anghenion Addysgol Arbennig Cymru yn Tribiwnlys Addysg Cymru).

Mae darpariaethau’r Bil yn seiliedig ar ddeg nod craidd Llywodraeth Cymru er mwyn cyflawni’r tri amcan. Ceir manylion y nodau hyn ym mharagraffau 3.5 i 3.16 o’r Memorandwm Esboniadol i’r Bil (PDF 2.81 MB).

Un o brif ddiwygiadau’r Bil yw rhoi diwedd ar y system bresennol o ddatganiadau. Ar hyn o bryd, mae rhai dysgwyr sydd ag AAA (tua 88%) yn derbyn un o ddwy lefel o gymorth a arweinir gan yr ysgol (Gweithredu gan yr Ysgol neu Weithredu gan yr Ysgol a Mwy) neu, os bydd gan ddysgwyr anghenion mwy difrifol (12%), mae’r awdurdod lleol yn cyhoeddi datganiad sy’n rhoi hawl gyfreithiol i becyn penodol o gymorth. Yn hytrach, bydd pob dysgwr ag ADY yn cael yr un math o gynllun statudol er mwyn diwallu eu hanghenion – Cynllun Datblygu Unigol.

Fodd bynnag, byddai hyn yn gwahaniaethu o hyd rhwng rhai achosion (mwy difrifol a chymhleth) lle y byddai awdurdodau lleol yn gyfrifol am gynnal CDU dysgwr, er mai’r ysgol neu’r coleg a fyddai’n gyfrifol yn y rhan fwyaf o achosion.

Yr her fyddai sicrhau bod modd i’r dull cynhwysol barhau i ddarparu’r cymorth graddedig angenrheidiol, a hynny wedi’i deilwra’n briodol i’r lefel o ddifrifoldeb anghenion dysgwyr, ac nad yw’r cymorth a ddarperir i’r rhai sydd â datganiadau ar hyn o bryd yn gwanhau. Rhybuddiodd Tribiwnlys Anghenion Addysgol Arbennig Cymru am y posibilrwydd o wanhau’r ddarpariaeth i ddysgwyr ag anghenion difrifol a chymhleth drwy geisio sicrhau bod y system yn hyblyg ac yn darparu ar gyfer dysgwyr ag anghenion llai difrifol.

Beth sydd wedi digwydd hyd yn hyn?

Mae diwygio’r fframwaith cyfreithiol ar gyfer AAA wedi bod ar yr agenda ers amser yng Nghymru drwy nifer o adolygiadau blaenorol, ymgynghoriadau, datblygiadau ym maes polisi a chynlluniau peilot. Yn fwyaf diweddar, yn 2015, bu Llywodraeth Cymru yn ymgynghori ar y Bil drafft a chyhoeddodd God Ymarfer drafft. Mae ein Papur Briffio Ymchwil, Anghenion Dysgu Ychwanegol (ADY) yng Nghymru (Tachwedd 2016), yn cynnwys gwybodaeth gefndir.

Roedd crynodeb Llywodraeth Cymru o’r 263 o ymatebion y cafodd i’r ymgynghoriad yn dangos, er gwaethaf cefnogaeth gyffredinol i’r egwyddorion a chyfeiriad y Bil drafft, bod gan randdeiliaid bryderon am y cynigion deddfwriaethol yn eu ffurf ddrafft. Roedd yr ymgynghoriad yn cynnwys pum cwestiwn caeedig yn gofyn i gyfranogwyr a oeddent yn cytuno neu’n anghytuno â datganiad ynghylch a fyddai agwedd ar y Bil drafft yn effeithiol, neu nad oeddent yn cytuno nac yn anghytuno. Roedd mwy o ymatebwyr yn anghytuno nac yn cytuno â phob un o’r pum cwestiwn. Mae dadansoddiad pellach o ganlyniadau’r ymgynghoriad i’w weld ym mhennod 7 ein Papur Briffio Ymchwil (PDF 1.05 MB).

Rhagflaenodd Llywodraeth Cymru ei chrynodeb o’r ymatebion i bob un o’r cwestiynau hyn drwy gyfeirio at y gefnogaeth i egwyddorion cyffredinol y Bil drafft. Dywedodd hefyd nad oedd y naratif a gyflwynwyd gan ymatebwyr i gefnogi eu hatebion i’r cwestiynau caeedig yn cyfleu cymaint o anghytundeb ag y mae’r canlyniadau yn ei awgrymu.

Roedd llawer o’r materion a godwyd yn ymgynghoriad Llywodraeth Cymru yn adleisio’r rheini a godwyd yn ystod gwaith craffu cyn deddfu y cyn-Bwyllgor Plant, Plant Ifanc ac Addysg ar y Bil drafft ddiwedd 2015. Roedd y rhain yn cynnwys dyletswyddau ar awdurdodau lleol a byrddau iechyd i gydweithio, darpariaeth blynyddoedd cynnar ac ôl-16, a threfniadau ar gyfer osgoi anghytundeb a datrys anghydfod.

Pa newidiadau a wnaed i’r Bil drafft?

Mae’r Memorandwm Esboniadol (PDF 2.81 MB) (gweler paragraffau 4.15-4.19) yn cynnwys tabl yn rhestru’r newidiadau a wnaed i fersiwn ddrafft y Bil a sail resymegol Llywodraeth Cymru dros bob un o’r rhain. Gellid dadlau mai’r newid mwyaf arwyddocaol yw’r ymgais i gryfhau’r ddyletswydd ar gyrff iechyd i wneud darpariaeth i ddiwallu ADY plant a phobl ifanc y ADY, y beirniadwyd fel bod yn rhy wan yn y Bil draft.                 

Roedd y Bil drafft (PDF 258 KB) yn gosod dyletswydd ar fyrddau iechyd lleol ac Ymddiriedolaethau’r GIG i sicrhau darpariaeth ADY i ddysgwr os yw’r ddarpariaeth honno wedi’i phennu yn ei Gynllun Datblygu Unigol. Fodd bynnag, byddai’r ddarpariaeth wedi cael ei chynnwys yn y Cynllun Datblygu Unigol dim ond os byddai’r corff iechyd yn ‘cytuno’ â hyn.

Cafodd hyn gryn feirniadaeth a daeth rhanddeiliaid, a’r Pwyllgor Plant, Pobl Ifanc ac Addysg wedi hynny, i’r casgliad nad oedd hyn yn clymu’r sector iechyd yn ddigonol i gynnig darpariaeth a oedd yn angenrheidiol. Yr wrthddadl oedd mai barn glinigol gweithwyr iechyd proffesiynol a ddylai benderfynu pa ddarpariaeth sy’n briodol ac yn angenrheidiol i ddysgwyr ag ADY.

Mae Llywodraeth Cymru wedi newid geiriad yr adran berthnasol yn y Bil (adran 18 bellach) fel:

  • Os bydd awdurdod lleol yn gofyn i gorff iechyd wneud hynny, mae’n ‘rhaid i’r corff ystyried a oes triniaeth berthnasol neu wasanaeth perthnasol sy’n debygol o fod o fudd o ran ymdrin ag anghenion dysgu ychwanegol y plentyn neu’r person ifanc’.
  • Os yw’r corff iechyd yn nodi triniaeth neu wasanaeth o’r fath, ‘rhaid iddo sicrhau’ y driniaeth neu’r gwasanaeth ar gyfer y plentyn neu’r person ifanc.

Mae’r prif newidiadau eraill a wnaed i’r Bil drafft yn cynnwys dyletswyddau a darpariaethau mwy penodol ynghylch a yw gwasanaethau ADY ar gael drwy gyfrwng y Gymraeg, mwy o fanylion ar wyneb y Bil (yn hytrach nag yn ddilynol mewn rheoliadau) ynghylch darpariaeth ar gyfer plant sy’n derbyn gofal, a dyletswyddau ar ddarparwyr nas cynhelir ar gyfer y blynyddoedd cynnar yn hytrach na dim ond ysgolion meithrin a gynhelir.

Beth fydd yn digwydd nesaf?

Bydd y Pwyllgor Addysg, Pobl Ifanc ac Addysg yn craffu ar y Bil, sydd wedi cyhoeddi galwad am dystiolaeth i lywio ei waith. Bydd y Pwyllgor Materion Cyfansoddiadol a Deddfwriaethol a’r Pwyllgor Cyllid hefyd yn rhoi trosolwg ar y Bil. Mae Llywodraeth Cymru wedi ymrwymo i gyhoeddi Cod ADY drafft a fydd yn cynnwys mwy o fanylion ynghylch sut y dylid asesu, nodi a darparu ar gyfer ADY plant a phobl ifanc (a sut y mae’n ‘rhaid’ gwneud hyn mewn rhai achosion). Bydd y Cod yn rhoi canllawiau statudol ac yn llywio gwaith craffu’r Cynulliad ar y Bil.

Mae’r Gweinidog dros y Gymraeg a Dysgu Gydol Oes, Alun Davies AC, wedi pwysleisio bod y Bil yn rhan o raglen ehangach i drawsnewid y system ADY. Mae Llywodraeth Cymru yn bwriadu mabwysiadu dull gweithredu graddol i roi’r fframwaith statudol newydd ar waith ochr yn ochr â’i Rhaglen Trawsnewid ADY a fydd ‘yn helpu partneriaid cyflenwi i symud yn effeithiol o’r system bresennol i’r drefn newydd’. Mae Grŵp Gweithredu Strategol ADY yn gyfrifol am gynllunio ar gyfer pontio.

Bydd Llywodraeth Cymru yn ymgynghori yn 2017 ar yr opsiynau ar gyfer cyflwyno’r system newydd yn raddol ac yna datblygu cynllun gweithredu a phontio manwl i’w gyhoeddi maes o law.

O ran y ddeddfwriaeth ei hun, bydd y Pwyllgor Plant, Pobl Ifanc ac Addysg yn cwblhau ei waith craffu (‘Cyfnod 1) ar egwyddorion cyffredinol y Bil drwy gyflwyno adroddiad cyn 12 Mai 2017. Yna, bydd dadl gychwynnol a phleidlais yn y Cyfarfod Llawn cyn cyfnodau diwygio a phleidleisio pellach.