Y bwlch o ran rhywedd: lansio dangosyddion cydraddoldeb o ran rhywedd yng Nghymru

03 Mawrth 2017

Erthygl gan Hannah Johnson, David Millett a Gareth Thomas, Gwasanaeth Ymchwil Cynulliad Cenedlaethol Cymru

View this post in English | Darllenwch yr erthygl yma yn Saesneg

Cynhelir dadl flynyddol y Cynulliad ar Ddiwrnod Rhyngwladol y Menywod ar 7 Mawrth 2017.

Yn ddiweddar, ragdybiodd Fforwm Economaidd y Byd na fyddai’r bwlch o ran rhywedd ledled y byd yn cau am 170 mlynedd arall os parheir ar y gyfradd bresennol. Daeth y DU yn ugeinfed allan o 144 gwlad o fesur cydraddoldeb o ran rhywedd, a hynny ar sail amrywiaeth o ddangosyddion. Roedd yr Almaen, Norwy, Ffrainc, Iwerddon a Rwanda oll mewn safle uwch na’r DU.

Ond sut olwg sydd ar y bwlch o ran rhywedd yma yng Nghymru? Mae’r Gwasanaeth Ymchwil wedi llunio set o ddangosyddion cydraddoldeb o ran rhywedd yng Nghymru wedi’i seilio ar y dystiolaeth ystadegol orau sydd ar gael, er mwyn helpu Gweinidogion i graffu ar bolisïau, deddfwriaeth a chyllidebau o safbwynt rhywedd.

Mae gan ddynion a menywod brofiadau bywyd gwahanol (yn gymdeithasol, yn ddiwylliannol, yn economaidd ac yn fiolegol), ac mae hynny’n effeithio ar iechyd, addysg, cyflogaeth, incwm a chynrychiolaeth. Mae’r canlyniadau hyn hefyd yn cronni pan ystyrir ffactorau megis oedran, ethnigrwydd, anabledd, a rhywioldeb ymysg eraill. Bydd penderfyniadau ar y materion hyn yn effeithio ar fenywod a dynion mewn gwahanol ffyrdd, yn dibynnu ar y man cychwyn.

Amlinellir rhai o’r casgliadau a wnaed o’r set ddata isod.

Ffeithlun yn dangos data o ran rhywedd yng Nghymru

Y boblogaeth

  • Mae 51 y cant o boblogaeth Cymru yn fenywod, a 49 y cant yn ddynion; mae 53,000 yn rhagor o fenywod nag sydd o ddynion dros 65 oed;

Ffeithlun yn dangos data o ran rhywedd yng Nghymru

Cyflogaeth ac incwm

  • Mae menywod yn llai tebygol o fod yn weithgar yn economaidd nag ydyw dynion (72 y cant ar gyfer menywod o gymharu ag 83 y cant ar gyfer dynion). Mae’r gyfradd cyflogaeth rhan-amser ar gyfer menywod yn 41 y cant o gymharu ag 13 y cant i ddynion;
  • Mae’r bwlch cyflog o ran rhywedd rhwng dynion a menywod yn 7.5 y cant ar gyfer gweithwyr amser llawn, a 15.7 y cant ar gyfer pob gweithiwr – golyga hyn bod menywod yn ennill 84 ceiniog am bob punt a enillir gan ddynion. Am bob punt a enillir yr awr gan ddynion sy’n gweithio amser llawn yng Nghymru, mae menywod yn ennill 93 ceiniog;
  • Mae menywod yn llawer llai tebygol o fod yn rhan o gyfnod cynnar unrhyw weithgarwch entrepreneuraidd neu fod yn hunan-gyflogedig (mae dynion ddwywaith mor debygol o fod yn hunan-gyflogedig ag ydyw menywod), ac mae menywod ychydig yn fwy tebygol o fod yn hawlio budd-daliadau;
  • Mae hanner yr holl fenywod sy’n gweithio yn cael eu cyflogi mewn gweinyddiaeth gyhoeddus, addysg ac iechyd, sy’n cyfrif am 72 y cant o’r gweithwyr yn y grŵp hwn. Mewn cyferbyniad, caiff dynion eu cyflogi ar draws gwahanol ddiwydiannau. Mae menywod yn llai tebygol na dynion o weithio mewn sector sydd wedi’i flaenoriaethu gan Lywodraeth Cymru, gan gynrychioli traean o’r gweithwyr a gyflogir yn y sectorau hyn.

Ffeithlun yn dangos data o ran rhywedd yng Nghymru

Iechyd

  • Mae dynion yn llawer mwy tebygol o fod yn ordew, ysmygu a diota mwy nag yr argymhellir, ac mae ganddynt ddisgwyliad oes byrach;
  • Mae dynion hefyd yn llawer mwy tebygol o gyflawni hunan-laddiad, ond mae menywod yn fwy tebygol o dderbyn triniaeth am broblemau iechyd meddwl;

Ffeithlun yn dangos data o ran rhywedd yng Nghymru

Addysg a sgiliau

  • Mae bechgyn yn llai tebygol o gael pum cymhwyster TGAU rhwng A*-C. Mae menywod rhwng 19-24 oed yn fwy tebygol o beidio bod mewn addysg, hyfforddiant neu gyflogaeth (NEET) nag ydyw dynion. Fodd bynnag, rhwng 16-18 oed, maent ychydig yn llai tebygol o beidio bod mewn addysg, hyfforddiant neu gyflogaeth;
  • Bu i 20 y cant yn fwy o fenywod na dynion dderbyn cymhwyster israddedig yng Nghymru yn 2014/15, ac roeddent yn yn fwy tebygol o gael eu derbyn ar raglenni prentisiaeth;

Ffeithlun yn dangos data o ran rhywedd yng Nghymru

Cymunedau a chyfiawnder

  • Bu i 8.3 y cant o fenywod rhwng 16-59 oed yng Nghymru ddioddef cam-drin domestig yn ystod y flwyddyn ddiwethaf (gan orffen ym mis Mawrth 2016), o gymharu â 4.3 y cant o ddynion. Yn y ffigur hwn, bu i 3 y cant o fenywod ddioddef ymosodiad rhywiol, o gymharu â 0.5 y cant o ddynion, bu i 6.5 y cant o fenywod ddioddef cam-drin gan bartner, o gymharu â 2.7 y cant o ddynion, a bu i 4.4 y cant o fenywod ddioddef stelcio, o gymharu â 3.5 y cant o ddynion;
  • Mae merched yn fwy tebygol o fod yn ddigartref ac yn flaenoriaeth o ran angen, tra bo dynion yn fwy tebygol o fod yn ddigartref heb fod yn flaenoriaeth o ran angen;
  • Nid yw cyfraddau o ran tlodi yn neilltuol wahanol rhwng menywod a dynion, ond mae tai sydd mewn perygl mawr o dlodi, fel yn achos tai un rhiant, yn llawer mwy tebygol o fod dan ofal menywod.

Ffeithlun yn dangos data o ran rhywedd yng Nghymru

Cynrychiolaeth

  • Mae’r gyfran o Aelodau’r Cynulliad sy’n fenywod wedi disgyn i 41.7 y cant (o 50 y cant yn 2003), ac mae’r gyfran yn 33 y cant o ran Ysgrifenyddion y Cabinet sy’n fenywod. Mae gan y Pwyllgor Dethol ar Faterion Cymreig yn Senedd y DU un o’r cyfrannau isaf o ran Aelodau Seneddol sy’n fenywod, sef un (9 y cant);
  • O ran Llywodraeth Leol, dim ond 18 y cant o brif weithredwyr sy’n fenywod, a 27 y cant o gynghorwyr sy’n fenywod. Mae hyn mewn cyferbyniad llwyr â staff awdurdodau lleol, oedd â 72 y cant yn fenywod yn 2014;
  • Yn 2014, dim ond 2 y cant allan o 100 busnes gorau Cymru oedd â phrif weithredwr oedd yn fenyw.

Pa ddangosyddion eraill a hoffech weld eu cynnwys? Pa ddata sydd ddim yn cael ei gasglu ar hyn o bryd ar lefel Cymru, neu a ddatgrynhoir o ran rhyw?

Ffeithlun yn dangos data o ran rhywedd yng Nghymru

A yw Deddf Trais yn erbyn Menywod (Cymru) 2015 yn gweithio?

10 Chwefror 2017

Erthygl gan Hannah Johnson, Gwasanaeth Ymchwil Cynulliad Cenedlaethol Cymru

View this post in English | Darllenwch yr erthygl yma yn Saesneg

A yw'r Ddeddf Trais yn erbyn Menywod (Cymru) yn gweithio?

Ar 15 Chwefror, bydd y Cynulliad yn cynnal dadl ar adroddiad y Pwyllgor Cydraddoldeb, Llywodraeth Leol a Chymunedau ar ei waith craffu ar ôl deddfu ar Ddeddf Trais yn erbyn Menywod, Cam-drin Domestig a Thrais Rhywiol (Cymru) 2015.

Nod y Ddeddf yw:

  • gwella ymateb y sector cyhoeddus i drais yn erbyn menywod, cam-drin domestig a thrais rhywiol.
  • rhoi i awdurdodau cyhoeddus (fel cynghorau a byrddau iechyd) ffocws strategol ar y mater, a
  • sicrhau bod gwasanaethau ataliol, amddiffynnol a chefnogol yn cael eu darparu mewn ffordd gyson.

Amlygir prif ddarpariaethau’r ddeddfwriaeth isod, ochr yn ochr â chanfyddiadau’r Pwyllgor ac ymateb Llywodraeth Cymru.

Pa mor gyflym yw’r broses o roi’r Ddeddf ar waith

Roedd y Pwyllgor yn pryderu bod y broses o roi’r Ddeddf ar waith yn araf, mewn rhai meysydd. Mae mwy na 18 mis ers i’r Ddeddf gael ei phasio, ac mae rhai rhannau allweddol o’r Ddeddf heb gael eu cyflawni eto.

Roedd y Pwyllgor yn arbennig o bryderus bod gwasanaethau’n cael eu comisiynu heb ganllawiau statudol gan Lywodraeth Cymru, ac y gallai hyn arwain at anghysondebau a fyddai’n groes i amcanion craidd y Ddeddf. Tynnodd sylw hefyd at bryderon nad oedd adnoddau digonol a chynaliadwy ar gael i gyd-fynd â’r cynnydd yn y galw am wasanaethau o ganlyniad i’r Ddeddf.

Dyma rai o argymhellion y Pwyllgor:

  • Dylai Llywodraeth Cymru nodi dyddiadau cyflawni arfaethedig ar gyfer y cynllun cyflawni, canllawiau a rheoliadau, gan roi blaenoriaeth i ganllawiau comisiynu; a
  • Dylai Llywodraeth Cymru gael trafodaethau brys gyda Llywodraeth y DU am y trefniadau ariannu yn y dyfodol ar gyfer cynghorwyr trais domestig annibynnol.

Dywedodd Llywodraeth Cymru yn ei hymateb:

  • “Ystyrir Canllawiau Cydweithredu Amlasiantaeth yng ngoleuni[‘r] Papur Gwyn Llywodraeth Leol”;
  • “Caiff y cynllun ar gyfer cyflwyno Gofyn a Gweithredu ei ddatblygu o fis Gorffennaf 2017″;
  • y bwriad yw “ymgynghori ar ganllawiau comisiynu statudol, fel y bo’n briodol, erbyn Gorffennaf 2017”;
  • “Caiff canllawiau eu cyhoeddi mewn perthynas â strategaethau lleol ym mis Gorffennaf 2017″; ac
  • “ni fydd y dangosyddion cenedlaethol yn cael eu cyhoeddi cyn mis Hydref 2017”.

Mae hefyd yn nodi bod trafodaethau wedi eu cynnal gyda llywodraeth y DU, ac y bydd yn “cyflwyno dull cyllido rhanbarthol ledled y wlad ar gyfer y Grant Gwasanaethau Cam-drin Domestig o 1 Ebrill, 2018. [..] Bydd 2017-2018 yn flwyddyn bontio a [bydd yn] symud at fodel cyllido a chomisiynu rhanbarthol [yn y dyfodol].”

Strategaethau cenedlaethol a lleol

Mae Adrannau 3-4 y Ddeddf yn ei gwneud yn ofynnol i Lywodraeth Cymru baratoi a chyhoeddi Strategaeth Genedlaethol i gyfrannu at gyflawni diben y Ddeddf, a hynny heb fod yn hwyrach na 6 mis ar ôl yr etholiad yng Nghymru (h.y. erbyn 6 Tachwedd 2016). Mae adrannau 5-8 o’r Ddeddf yn ei gwneud yn ofynnol i awdurdodau lleol a byrddau iechyd lleol baratoi a chyhoeddi strategaethau lleol erbyn mis Mai 2018.

Roedd y Pwyllgor yn “siomedig” bod y Ddeddf wedi cael ei phasio fwy na 18 mis cyn yr oedd yn ofynnol i Lywodraeth Cymru gyhoeddi Strategaeth Genedlaethol, ond nad oedd wedi dechrau ymgynghori ar strategaeth ddrafft tan fis Awst, gan adael mis yn unig cyn y dyddiad cau i wneud diwygiadau a gwelliannau. Dywedodd nifer o dystion wrth y Pwyllgor nad oeddynt yn fodlon ar y drafft, ac yn arbennig nad oedd ystyriaeth wedi ei rhoi i farn pobl a oedd wedi cael eu cam-drin.

O ganlyniad, penderfynodd Ysgrifennydd y Cabinet gyhoeddi strategaeth lefel uchel ym mis Tachwedd 2016,  a ‘chynllun cyflawni’ yn ddiweddarach a fyddai’n rhoi manylion ynglŷn â sut y bydd y strategaeth yn cael ei chyflawni. Roedd y Pwyllgor yn pryderu na fyddai modd gorfodi’r cynllun cyflawni o dan y gyfraith (yn wahanol i’r Strategaeth Genedlaethol), ac na ddarparwyd amserlenni ar gyfer ei gyhoeddi.

Yn ogystal, clywodd y Pwyllgor fod strategaethau lleol yn dechrau cael eu datblygu cyn cyhoeddi’r cynllun cyflawni, a allai arwain at anghysondebau o ran dulliau gweithredu strategol.

Roedd y Pwyllgor yn argymell y dylai Llywodraeth Cymru:

  • egluro statws cyfreithiol y cynllun cyflawni arfaethedig, a’i gyhoeddi fel canllawiau statudol yn ddelfrydol, er mwyn sicrhau y gellir ei orfodi;
  • amlinellu pryd y bydd y cynllun cyflawni yn cael ei gyhoeddi, a sut y bwriedir ymgynghori yn ei gylch, a
  • sicrhau bod y deg argymhelliad ynglŷn â goroeswyr sydd yn yr adroddiad Are you listening, am I being heard? yn cael eu hystyried yn llawn wrth ddatblygu’r fframwaith cenedlaethol ar gyfer ymgysylltu â goroeswyr.

Nodir yn ymateb Llywodraeth Cymru y caiff “statws cyfreithiol y Fframwaith Cyflawni ei ystyried gan y Grŵp Gorchwyl a Gorffen, a sefydlwyd gan y Grŵp Cynghori i ddatblygu’r cynllun, gyda mewnbwn gan y Grŵp Swyddogion Traws-lywodraethol. Bydd y Grŵp Cynghori’n craffu ar y fframwaith cyn ei gyhoeddi” ac “Y Grŵp Gorchwyl a Gorffen fydd yn penderfynu ar yr amserlen ar gyfer cyhoeddi’r Fframwaith”.

Addysg

Mae adran 9 o’r Ddeddf yn rhoi dyletswydd ar awdurdodau lleol i gyflwyno adroddiad ar sut y maent yn mynd i’r afael â thrais yn erbyn menywod, cam-drin domestig a thrais rhywiol yn eu sefydliadau addysgol. Mae adran 10 yn rhoi i Weinidogion Cymru a Chyngor Cyllido Addysg Uwch Cymru (CCAUC) y pŵer i gyhoeddi canllawiau i sefydliadau addysg bellach ac uwch.

Roedd addysg yn fater dadleuol yn ystod hynt y Ddeddf. Cynigiwyd, yn y Papur Gwyn cyntaf ar y ddeddfwriaeth yn 2012, y byddai’r Bil yn sicrhau ei bod yn orfodol i bob ysgol ddarparu addysg ar berthynas iach ag eraill.

Ni chafodd y cynnig hwn ei gynnwys yn y Bil drafft. Yn ôl y Gweinidog a oedd yn gyfrifol am y Bil, roedd addysg ar berthnasoedd iach yn cael ei hystyried fel rhan o’r adolygiad o’r cwricwlwm dan arweiniad yr Athro Graham Donaldson, yn lle hynny. Byddai hwn yn cynnwys adolygiad o’r cwricwlwm sylfaenol gan gynnwys Addysg Bersonol a Chymdeithasol (ABCh).

Cyflwynwyd y ddyletswydd yn adran 9 fel gwelliant y Llywodraeth yn ystod hynt y Ddeddf.

Dywedodd Ysgrifennydd y Cabinet dros Gymunedau a Phlant ac Ysgrifennydd y Cabinet dros Addysg wrth y Pwyllgor y byddai’r rheoliadau o dan adran 9 yn cael eu datblygu’n gynnar yn 2017. Nid yw’n eglur pryd y bydd yn ofynnol i awdurdodau lleol ddechrau cyflwyno adroddiadau.

Roedd y Pwyllgor yn argymell y dylai Llywodraeth Cymru:

  • ymrwymo i gynnwys addysg am berthnasoedd iach yn y cwricwlwm newydd o dan y Maes Dysgu a Phrofiad ‘Iechyd a Lles’;
  • prysuro i baratoi rheoliadau sy’n ymwneud â chyhoeddi gwybodaeth gan awdurdodau lleol ynglŷn â sut y maent yn arfer eu swyddogaethau i hyrwyddo diben y Ddeddf. Dylai hefyd ymrwymo i’w gwneud yn ofynnol i awdurdodau lleol ddechrau cyflwyno adroddiadau erbyn dechrau blwyddyn academaidd 2017/18;
  • amlinellu sut y bydd addysg ar berthnasoedd iach a chydsynio yn cael sylw gan sefydliadau addysg bellach ac uwch.

Ymatebodd Llywodraeth Cymru i’r argymhellion hyn drwy ddweud ei bod yn bosibl “y bydd cyfleoedd i gael gwybodaeth a data ar yr hyn y mae lleoliadau addysg o fewn awdurdodau lleol yn ei gyflawni ar hyn o bryd o ran darpariaeth addysg sy’n deillio o’r Ddeddf, gan sefydliadau allanol sydd wrthi’n gwella’r broses o gyflwyno Addysg Perthnasoedd Iach mewn ysgolion”. Mae’n mynd ymlaen i nodi:

Bydd y gwaith o ddatblygu’r Maes Dysgu a Phrofiad Iechyd a Lles yn cynnwys ystyried dulliau o gyflwyno Addysg Perthnasoedd Iach ac felly mae posibilrwydd y gellir ystyried hyn yn rhan o’r gwaith cyffredinol sy’n cael ei gyflawni.

Nododd Llywodraeth Cymru, o ran yr argymhelliad ynglŷn â chyrff addysg bellach ac uwch, “caiff hyn ei ystyried gyda chydweithwyr Addysg Uwch gan gyfeirio at brosiectau sydd eisoes ar waith o fewn Addysg Bellach ac Uwch.”

Cynghorydd Cenedlaethol

Mae adran 20 o’r Ddeddf yn ei gwneud yn ofynnol i Weinidogion Cymru benodi Cynghorydd Cenedlaethol i roi cyngor, monitro gweithrediad y Ddeddf a chynnal gwaith ymchwil.

Canfu’r Pwyllgor mai swydd ran-amser yw un y Cynghorydd Cenedlaethol, sy’n golygu bod ei dylanwad a’r baich gwaith y gall ymdopi ag ef yn gyfyngedig. Nododd hefyd nad oedd cynllun gwaith y Cynghorydd wedi’i baratoi mewn modd a oedd yn cyd-fynd â’r Strategaeth Genedlaethol, gan arwain unwaith eto at y posibilrwydd o anghysondebau.

Roedd y Pwyllgor yn argymell y dylai Llywodraeth Cymru:

  • Adolygu capasiti swydd y Cynghorydd Cenedlaethol, gan ystyried dyrannu adnoddau ychwanegol iddi i gefnogi’r gwaith o ddatblygu strategaethau lleol a chynnal gwaith ymchwil;
  • Egluro pa gosbau sydd ar gael i Weinidogion Cymru os nad yw awdurdod cyhoeddus yn cyflawni gofynion y Ddeddf, a
  • Chyfeirio at y Cynghorydd Cenedlaethol, ei chyfrifoldebau a’i chynllun gwaith yn y cynllun cyflawni sydd i ddod ac unrhyw strategaethau yn y dyfodol.

Mae Llywodraeth Cymru wedi trafod ac ystyried yr argymhellion hyn â’r Cynghorydd Cenedlaethol ac “wedi cytuno i’w adolygu’n barhaus”. O ran pwerau, mae’r ymateb yn nodi bod gan Weinidogion Cymru y grym i “gyfarwyddo” awdurdod i gymryd camau priodol, ond nid yw’n manylu pa bwerau i gosbi sydd ar gael.

Cyflwr hawliau dynol a chydraddoldeb

Ddydd Mawrth 31 Ionawr 2017, bydd Aelodau Cynulliad yn trafod yr Adroddiad Blynyddol am Gydraddoldeb 2015-16. Mae’r erthygl isod (6 Mehefin 2016) sy’n rhoi trosolwg o gyflwr hawliau dynol a chydraddoldeb yng Nghymru, yn cael ei hail-gyhoeddi cyn fod hyn yn digwydd.

06 Mehefin 2016

Erthygl gan Hannah Johnson Gwasanaeth Ymchwil Cynulliad Cenedlaethol Cymru

View this post in English | Darllenwch yr erthygl yma yn Saesneg

carer

A yw Cymru yn wlad deg? Beth yw’r materion pwysig o ran hawliau dynol a chydraddoldeb y dylid mynd i’r afael â hwy yn y Pumed Cynulliad?

Mae’n demtasiwn meddwl nad yw hawliau dynol yn fater o bwys mewn gwlad ddatblygedig fel Cymru. Ond mae cysylltiad hanfodol rhwng yr hawliau cyffredinol hyn a’r cyfleoedd bywyd sydd ar gael i bawb, waeth ble y cawsom ein geni.

Mae modd dadlau bod angen rhoi sylw i anghydraddoldebau sylweddol, a hynny mewn cyfnod o gyni ariannol sy’n dal i effeithio ar wasanaethau cyhoeddus. Bydd y Pumed Cynulliad felly yn ganolog wrth benderfynu a ddaw Cymru yn wlad decach neu’n fwy annheg.

Anghydraddoldeb yng Nghymru

Mewn sawl ffordd, mae Cymru yn dal i fod yn wlad annheg. Mae anghysondebau sylweddol o ran lefelau addysg, iechyd, cyflogaeth ac incwm a allai ddylanwadu ar bolisi a’r broses ddeddfu dros y pum mlynedd nesaf:

  • mae pobl ifanc 16-24 oed bedair gwaith yn fwy tebygol o fod yn ddi-waith na phobl 35-54 oed;
  • mae rhai pobl yn llawer mwy tebygol o gael cyflog sy’n llai na’r cyfartaledd. Mae’r rhain yn cynnwys: pobl ifanc (sy’n ennill £6.50 yr awr o gymharu â’r cyfartaledd o £11.20 ymhlith pobl 35-44 oed), lleiafrifoedd ethnig (sy’n ennill 50 ceiniog yn llai yr awr ar gyfartaledd na phobl wyn), a menywod (sy’n ennill £16,412 y flwyddyn ar gyfartaledd tra bo dynion yn ennill £22,921 ar gyfartaledd);
  • mae lefelau cyrhaeddiad addysgol rhai plant yn llawer mwy tebygol o fod yn is na’r cyfartaledd. Dim ond 13% o blant Sipsiwn/Roma, a 17% o blant sy’n derbyn gofal a phlant sydd ag anghenion addysgol arbennig fel ei gilydd sy’n cael pump gradd A*-C neu fwy yn eu harholiadau TGAU;
  • llai na hanner y bobl anabl sy’n cael eu cyflogi;
  • mae ychydig dros dri chwarter y troseddau casineb y rhoddir gwybod amdanynt i’r heddlu yn cael eu hysgogi gan hil, a phobl dduon sydd fwyaf tebygol o ddioddef y fath droseddau;
  • mae tua 38% o aelwydydd lleiafrifoedd ethnig a 31% o blant yn byw mewn tlodi; ac
  • mae diffyg amrywiaeth o hyd mewn swyddi uchel, o wleidyddiaeth i’r sector preifat. Mewn rhai ardaloedd, mae’r gynrychiolaeth yn gwaethygu, gydag hyd yn oed llai o amrywiaeth yn y broses o wneud penderfyniadau nag oedd ddegawd yn ôl.

Creu agenda arbennig ar gyfer hawliau dynol yng Nghymru

Bydd y Pumed Cynulliad yn allweddol wrth benderfynu sut i flaenoriaethu a rhoi sylw i hawliau dynol yng Nghymru. Bydd y penderfyniadau a wneir gan Lywodraeth newydd Cymru yn cael effaith ar urddas, parch, tegwch a diogelwch y boblogaeth, a’r ffordd y caiff pobl eu hamddiffyn.

O dan y gyfraith ddatganoli, mae’n rhaid i Gymru lynu wrth gytuniadau rhyngwladol, gan gynnwys y Confensiwn Ewropeaidd ar Hawliau Dynol. Yn y gorffennol, mae Llywodraethau Cymru wedi mabwysiadu dull gwahanol i Lywodraeth y DU o roi sylw i hawliau dynol. A fydd hyn yn parhau yn y dyfodol?

Er enghraifft, mae Mesur Hawliau Plant a Phobl Ifanc (Cymru) 2011 yn rhoi dyletswydd ar Lywodraeth Cymru i ystyried Confensiwn y Cenhedloedd Unedig ar Hawliau’r Plentyn (UNCRC) (neu i roi sylw dyledus iddo). Yn yr un modd, mae Deddf Gwasanaethau Cymdeithasol a Llesiant (Cymru) 2014yn rhoi dyletswydd ar gyrff cyhoeddus i ystyried yr UNCRC ynghyd â’r Confensiwn ac Egwyddorion y Cenhedloedd Unedig ar Bobl Hŷn. Nid oes unrhyw ddarpariaethau penodol cyfatebol yn ei gwneud yn ofynnol i awdurdodau cyhoeddus roi ‘sylw dyledus’ i’r UNCRC yng nghyfraith gwledydd eraill y DU.

Mae arbenigwyr o Gymru yn cytuno y dylid ystyried hawliau dynol yn arf i wella bywydau pobl, yn hytrach nag yn ffordd o unioni’r drefn ar ôl i rywbeth ddigwydd. Mae rhai o’r farn bod y ddyletswydd i roi ‘sylw dyledus’ yn ffordd ystyrlon o wella polisïau ac arferion. Ym marn eraill, dim ond proses o ategu hawliau dynol ydyw, neu ymarfer i ‘dicio blychau’.

Bydd yn ddiddorol gweld a fydd y gofyniad i roi ‘sylw dyledus’ i gytuniadau hawliau dynol rhyngwladol yn cael ei adlewyrchu yng nghyfreithiau a pholisïau Cymru yn y dyfodol.

Materion hawliau dynol a chydraddoldeb yn y Pumed Cynulliad

Mae’r materion cydraddoldeb a hawliau dynol eraill sy’n debygol o godi yn y Pumed Cynulliad yn cynnwys:

  • cydraddoldeb rhyw: gan gynnwys cynrychiolaeth, bylchau mewn cyflog, cyfranogiad economaidd a thrais yn erbyn menywod;
  • tlodi: gyda lefel uchel o dlodi yng Nghymru, a rhai grwpiau o bobl yn llawer mwy tebygol o fod yn dlawd, mae incwm isel a’r anfanteision gydol oes a ddaw yn ei sgil yn prysur ddod yn fater hawliau dynol;
  • cosbi corfforol (smacio): bydd Pwyllgor y Cenhedloedd Unedig ar Hawliau’r Plentyn yn gwneud argymhellion yn fuan yn dilyn ei archwiliad o gynnydd ym maes hawliau plant yng Nghymru. Mae smacio yn thema sy’n codi droeon yn ei adroddiadau blaenorol, ac mae’r ddadl bron yn sicr o godi eto;
  • troseddau casineb: yn enwedig y cynnydd o ran troseddau Islamoffobaidd a gwrth-Semitaidd; ac
  • amddiffyn pobl sydd mewn perygl o gael eu cam-drin: gan gynnwys ceiswyr lloches, ffoaduriaid, pobl hŷn mewn gofal, pobl anabl a phlant sy’n derbyn gofal.

Mae hawliau dynol yn rhan allweddol o’r setliad datganoli ac o gyfansoddiad y DU. Mae Llywodraeth y DU wedi addo cyflwyno Bil iawnderau yn lle Deddf Hawliau Dynol 1998 a chyfyngu ar rôl Llys Hawliau Dynol Ewrop. Mae’r cynlluniau hyn wedi bod yn ddadleuol a chafwyd cryn oedi eisoes. Er nad oes unrhyw gynlluniau i’r DU adael y Confensiwn Ewropeaidd ar Hawliau Dynol, byddai Bil iawnderau yn arwain at oblygiadau enfawr i Gymru.

Os cyflwynir deddfwriaeth newydd o’r fath, a ddaw Cymru yn decach neu’n fwy annheg? Bydd yr ateb i’r cwestiwn hwnnw’n dibynnu ar ymateb Llywodraeth Cymru ac ar sut y bydd y ddeddfwriaeth yn effeithio ar y gwaith a wneir i amddiffyn hawliau dynol.

Ffynonellau allweddol

Gwaith, lles a thlodi

25 Mai 2016

Erthygl gan Hannah JohnsonGareth Thomas, Gwasanaeth Ymchwil Cynulliad Cenedlaethol Cymru

Daw’r erthygl hon o Materion o Bwys i’r Pumed Cynulliad’, a gyhoeddwyd ar 12 Mai 2016.

Gyda mwy a mwy o bobl mewn tlodi er bod ganddynt waith, a rhagor o ddiwygiadau lles ar y gorwel, beth fydd gan y Pumed Cynulliad i’w gynnig i’r rheini sydd ar incwm isel?

Mae bron chwarter poblogaeth Cymru yn byw o dan y llinell dlodi. Mae hyn yn golygu bod 700,000 o bobl o bob oed, sef 23% o’r wlad, yn byw ar aelwydydd sydd ag incwm wythnosol o £232 neu lai.

Yng Nghymru y mae’r gyfradd uchaf o dlodi yn y DU. Mae’r lefelau wedi bod yn gymharol sefydlog ers deng mlynedd, ond mae’r proffil o ran pwy sy’n byw mewn tlodi wedi newid.

Mae pensiynwyr yn llawer llai tebygol o fod yn dlawd nag oeddent ddeng mlynedd yn ôl, ac mae’r cyfraddau tlodi wedi gostwng o 23% i 14%. Mae lefel tlodi ymhlith plant yr un fath, sef 31%, ac mae hyn yn is na’r ffigur yn 2000, sef 36%.

Fodd bynnag, mae teuluoedd sy’n gweithio a phobl ifanc yng Nghymru mewn mwy o berygl o fod mewn tlodi erbyn hyn nag oeddent ddegawd yn ôl.

Beth yw tlodi?

Ystyrir bod person mewn tlodi os yw incwm yr aelwyd lle mae’n byw yn is na 60% o ganolrif y DU (sef y rhif sydd yng nghanol rhestr o ffigurau).

Canolrif incwm wythnosol aelwydydd yn y DU yw tua £386 ar ôl costau tai, a 60% o’r ffigur hwn yw £232.

Canran o bobl sy'n byw mewn tlodi yn y DU

Pam fod pobl sy’n gweithio yn byw mewn tlodi?

Ai cael swydd yw’r llwybr gorau allan o dlodi? Mae ein lefelau cyflogaeth yn uwch nag erioed yng Nghymru, a’r canran o gartrefi sydd allan o waith yng Nghymru yn is nag erioed. Ar yr un pryd, mae mwy o bobl mewn tlodi er bod ganddynt waith. Sut fydd hyn yn effeithio ar gynlluniau i atal tlodi a chreu swyddi yn y dyfodol?

Mae patrymau gweithio yn cael effaith enfawr ar y risg o fod mewn tlodi. Mae’r cynnydd yn y bobl sydd mewn tlodi er bod ganddynt waith bron yn gyfan gwbl i’w weld mewn teuluoedd sy’n ‘gweithio’n rhannol’ (sef cartrefi lle mae pobl yn gweithio’n rhan-amser, yn hunangyflogedig neu lle mae un gweithiwr llawn amser ac un oedolyn nad yw’n gweithio). O gymharu’r ffigur â degawd yn ôl, mae tua 100,000 yn fwy o bobl mewn tlodi os ydynt yn perthyn i deuluoedd sy’n gweithio’n rhannol. Mewn teuluoedd lle mae pob oedolyn yn gweithio, nid oedd unrhyw gynnydd mewn tlodi yn ystod yr un cyfnod.

Mae’r gyfran uchel o swyddi incwm isel yng Nghymru (sef swyddi sy’n talu llai na dwy ran o dair o’r canolrif ar gyfer cyflog fesul awr yn y DU) yn dylanwadu’n fawr ar y ffigurau hyn. Mae chwarter swyddi Cymru yn rhai cyflog isel, sef yr un gyfran â honno ddeng mlynedd yn ôl. Y gyfran o ran swyddi rhan-amser yw 45%, a menywod sy’n gwneud y swyddi hyn yn bennaf.

Mae’r cydbwysedd rhwng gwaith rhan-amser a gwaith amser llawn wedi newid yn y blynyddoedd diwethaf, gyda bron i 30,000 yn fwy o bobl yng Nghymru yn gweithio’n rhan-amser bellach o gymharu â dechrau’r dirwasgiad yn 2008. Mae rhai o’r farn bod contractau dim oriau yn cyfrannu at ddiffyg sicrwydd o ran gwaith, ac roedd bron 50,000 o bobl yng Nghymru ar gontractau o’r fath ddiwedd 2015.

At hynny, nid yw 31% o oedolion o oedran gweithio mewn cyflogaeth o gwbl. Mae’r ffigur ychydig yn uwch ar gyfer menywod, sef 34%. Ar gyfer grwpiau lleiafrifoedd ethnig, y ffigur yw 45%, ac ar gyfer pobl anabl, y ffigur yw 55%.

A fydd diwygiadau lles yn arwain at fwy o dlodi yng Nghymru?

Mae Cymru yn fwy dibynnol ar y wladwriaeth les na gwledydd eraill y DU ac felly mae’r toriadau a wnaed i fudd-daliadau ar gyfer pobl mewn gwaith ac allan o waith yn cael mwy o effaith yma. Mae’r incwm cyfartalog yn is na chyfartaledd y DU, felly mae gostyngiadau mewn budd-daliadau yn debygol o gynrychioli canran uwch o’r incwm net.

Gellir dadlau bod tri mesur diwygio lles a fydd yn cael effaith fawr ar lefelau incwm teuluoedd yng Nghymru yn ystod y Pumed Cynulliad:

  • y mesur tanfeddiannu tai cymdeithasol ar gyfer budd-dal tai (neu’r ‘dreth ystafell wely’, neu’r polisi i ‘gael gwared ar y cymhorthdal ystafell sbâr’), sy’n effeithio ar tua 30,000 o bobl yng Nghymru ar hyn o bryd, gyda gostyngiad wythnosol o £14 y pen ar gyfartaledd;
  • credyd cynhwysol, a fydd yn disodli rhai budd-daliadau a chredydau treth. Mae’r mesur hwn eisoes wedi’i gyflwyno a disgwylir iddo fod ar waith yn llawn erbyn 2021. Yng Nghymru, disgwylir i gredyd cynhwysol gynyddu incwm aelwydydd sydd â phlant ac sy’n gweithio, a lleihau incwm aelwydydd lle nad oes unrhyw un yn gwneud gwaith cyflogedig; a
  • cyflwyno’r taliad annibyniaeth bersonol (PIP) yn lle’r lwfans byw i’r anabl (DLA). Mae’r broses hon yn cynnwys gwneud y meini prawf asesu yn llymach, a lleihau nifer y rhai sy’n gymwys i’w hawlio. Mae mwy nag un ym mhob pum person o oedran gweithio yng Nghymru yn anabl – un o’r cyfrannau uchaf yn y DU.

Beth nesaf?

Mae aelwydydd yng Nghymru yn fwy dibynnol ar fudd-daliadau o gymharu â chyfartaledd y DU. Maent yn debygol o weld gostyngiadau pellach yn eu hincwm dros y pum mlynedd nesaf wrth i nifer fawr o ddiwygiadau newydd gael eu rhoi ar waith.

Cyflogau isel, gwaith ansefydlog a gwaith rhan-amser yw’r prif resymau dros dlodi yng Nghymru, ac mae tua 100,000 yn fwy o bobl yng Nghymru sydd â gwaith, ond mewn tlodi, nag oedd ddeng mlynedd yn ôl. A fydd y teuluoedd hyn yn cael budd o Gyflog Byw Cenedlaethol newydd y DU neu fesurau atal tlodi Llywodraeth Cymru yn y dyfodol, ynteu a fydd y toriadau’n drech nag unrhyw fuddion?

Yr her i Lywodraeth newydd Cymru fydd lleihau tlodi pan nad yw’r pwerau dros y ffactorau sylfaenol a all ddylanwadau ar hynny – fel treth, cyfraith cyflogaeth a budd-daliadau – wedi’u datganoli i Gymru.

Ffynonellau allweddol

View this post in English
Darllenwch yr erthygl yma yn Saesneg

Diwrnod Rhyngwladol y Menywod 2016

Erthygl gan Jonathan Baxter, Gwasanaeth Ymchwil Cynulliad Cenedlaethol Cymru

Llun o internationalwomensday.com

Llun o internationalwomensday.com

Mae’n Ddiwrnod Rhyngwladol y Menywod ar 8 Mawrth.

Cafodd Diwrnod Rhyngwladol y Menywod ei sefydlu ddechrau’r ugeinfed ganrif. Daeth i fodolaeth yn dilyn cytundeb yng Nghynhadledd Ryngwladol Menywod sy’n Gweithio yn Copenhagen yn 1910. Roedd yr Unol Daleithiau wedi cynnal Diwrnod Cenedlaethol y Menywod yn flaenorol (mae bellach yn neilltuo mis Mawrth cyfan i ddathlu hanes menywod), ond ni wnaeth Awstria, Denmarc, yr Almaen a’r Swistir ddathlu Diwrnod Rhyngwladol y Menywod tan 1911, o ganlyniad i’r fenter yn Copenhagen. Yna, fe ddilynodd gwledydd eraill eu harweiniad. Nid cyfrifoldeb llywodraeth neu sefydliad unigol yw Diwrnod Rhyngwladol y Menywod, mae’n fudiad rhyngwladol.

Thema fyd-eang Diwrnod Rhyngwladol y Menywod 2016 yw Addewid Cydraddoldeb (Pledge for Parity). Y nod yw bod unigolion yn cymryd camau pendant i helpu i gyflawni cydraddoldeb rhwng y rhywiau yn gynt.   Gallai hyn ddigwydd drwy addo i helpu menywod a merched i gyflawni eu huchelgeisiau, herio rhagfarn a rhagfarn ddiarwybod, a galw am arweinyddiaeth gydradd rhwng y rhywiau.

Bydd rhai sefydliadau, gan gynnwys y Cenhedloedd Unedig, yn mabwysiadu eu thema eu hunain ar gyfer Diwrnod Rhyngwladol y Menywod. Eleni, mae’r Cenhedloedd Unedig wedi mabwysiadu’r thema “Planet 50-50 by 2030: Step It Up for Gender Equality. Nod y thema hon yw ystyried sut i gyflymu’r broses Agenda 2030 ar gyfer datblygu cynaliadwy. Ni wnaeth y Cenhedloedd Unedig ddechrau dathlu Diwrnod Rhyngwladol y Menywod tan y 1970au, ond y siarter a’i sefydlodd, a lofnodwyd yn 1945, oedd y cytundeb rhyngwladol cyntaf i gadarnhau’r egwyddor o gydraddoldeb rhwng menywod a dynion.

Nid yw Diwrnod Rhyngwladol y Menywod yn ymwneud â thynnu sylw at yr anghydbwysedd sydd wedi’i gydnabod ym meysydd cymdeithasol, economaidd, diwylliannol a gwleidyddol yn unig, mae hefyd yn dathlu llwyddiannau menywod yn y meysydd hynny. Ar 9 Mawrth, bydd cyfle i Aelodau’r Cynulliad wneud addewidion cydraddoldeb, yn ogystal â dathlu llwyddiannau niferus menywod yng Nghymru wrth iddynt drafod Diwrnod Rhyngwladol y Menywod 2016. Bydd nifer o ddigwyddiadau yng Nghymru i nodi’r diwrnod, gan gynnwys digwyddiadau Rhwydwaith Cydraddoldeb Menywod Cymru yn Aberystwyth, Abertawe a Chaerdydd.


Menywod mewn Bywyd Cyhoeddus

Cafodd Diwrnod Rhyngwladol y Menywod ei sefydlu cyn bod gan unrhyw fenyw yng Nghymru’r hawl i bleidleisio. Bellach, o’r 60 Aelod Cynulliad yng Nghymru, mae 25 yn fenywod – sef 42 y cant. Yn 2003, Cynulliad Cenedlaethol Cymru oedd y ddeddfwrfa gyntaf yn y byd i sicrhau cydraddoldeb rhwng y rhywiau. Rhwng 2006 a 2007 roedd mwy o fenywod na dynion yn Aelodau’r Cynulliad. Er bod cynrychiolaeth menywod yn y Cynulliad yn is nawr nag yr oedd yn y gorffennol, byddai Cymru yn dod yn rhif naw o ran y deddfwrfeydd mwyaf cytbwys o ran y rhywiau yn y byd pe bai’n wlad annibynnol, yn ôl yr Undeb Rhyngseneddol. Ar hyn o bryd, mae’r Deyrnas Unedig yn rhif 40 ar fynegai’r Undeb Rhyngseneddol, gydag ychydig o dan 30 y cant o Aelodau’r Senedd yn fenywod.

Gan ddatblygu enw da’r Cynulliad ar gyfer cydraddoldeb, mae’r Llywydd, y Fonesig Rosemary Butler AC, wedi arwain yr ymgyrch Menywod mewn Bywyd Cyhoeddus drwy gydol y Pedwerydd Cynulliad i annog mwy o fenywod i gymryd rhan mewn bywyd cyhoeddus. Mae ei gwaith wedi cael cydnabyddiaeth ryngwladol, gan arwain at wahoddiadau i ymweld â Senedd Gwlad yr Iâ, Senedd Canada, a seneddau rhanbarthol yn Ne Affrica a Lesotho i gyfnewid syniadau ac arferion gorau o ran cynrychiolaeth menywod.


Heriau sy’n wynebu menywod yng Nghymru

Mae rhaglenni a chynlluniau niferus wedi’u cynnal i fynd i’r afael ag anghydraddoldeb rhwng y rhywiau yng Nghymru. Mae Rhaglen Lywodraethu Llywodraeth Cymru a’r Cynllun Cydraddoldeb Strategol yn amlinellu’r camau y mae Llywodraeth bresennol Cymru wedi’u cymryd i fynd i’r afael â’r mater hwn.

O ran cynrychiolaeth menywod mewn bywyd cyhoeddus, mae’r Rhaglen Lywodraethu yn cynnwys ymrwymiadau penodol i ddarparu cronfa fwy gynrychioliadol o’r rhai sy’n gwneud penderfyniadau ac yn ceisio cyflwyno cwotâu o ran y rhywiau, tebyg i Norwy, ar gyfer penodiadau i gyrff cyhoeddus.   Cyhoeddwyd galwad am dystiolaeth yn ddiweddar ynghylch penodiadau i fyrddau yn y sector cyhoeddus gan y Gweinidog Cymunedau a Threchu Tlodi, ac mae crynodeb o’r canfyddiadau bellach ar gael.

Mae Adroddiad Cydraddoldeb Blynyddol 2014-15 Llywodraeth Cymru yn rhoi manylion ar y cynnydd yn erbyn yr amcanion a nodwyd yn y Cynllun Cydraddoldeb Strategol. Mae’n nodi, ar gyfer 2014-15:

  • bod 48.5 y cant o benodiadau cyhoeddus newydd yn fenywod; a
  • bod 41 y cant o ymgeiswyr ar gyfer penodiadau cyhoeddus newydd yn fenywod.

Wrth gwrs, nid dim ond yn y sector cyhoeddus y gallwn weld enghreifftiau o anghydraddoldeb rhwng y rhywiau, fel y mae ymgyrchoedd fel 50/50 erbyn 2020 wedi tynnu sylw atynt; mae gan y sector preifat a’r trydydd sector faterion i fynd i’r afael â hwy yn ogystal.

Yn economaidd, rydym yn gweld ystadegau sy’n tynnu sylw at yr anghydbwysedd rhwng y rhywiau yn rheolaidd. Mae ystadegau diweddaraf yr Arolwg Blynyddol o Oriau ac Enillion yn dangos bod y bwlch cyflog rhwng y rhywiau yng Nghymru yn 7.8 y cant yn 2015, sy’n golygu bod enillion canolrifol yr awr, heb gynnwys goramser, dynion sy’n gweithio’n llawn amser 7.8 y cant yn uwch nag enillion menywod.  Mae hyn yn is na’r rhan fwyaf o ranbarthau yn Lloegr a’r cyfartaledd yn y DU, ond mae’n uwch na’r bwlch cyflog rhwng y rhywiau yn yr Alban a Gogledd Iwerddon.

Mae mwy o wybodaeth am fenywod yn economi Cymru gan Pigion yn y blog hwn o’r llynedd.

Rhoddodd Adroddiad y ‘Global Gender Gap’ (GGGR) 2015, a gynhyrchwyd gan Fforwm Economaidd y Byd, ystadegau llwm ar yr heriau sy’n wynebu cymdeithasau a llywodraethau ledled y byd.

Gydag enillion cyfartalog byd-eang dynion bron dwbl rhai menywod, mae’r adroddiad yn awgrymu y byddai’n cymryd 118 mlynedd arall, neu hyd nes 2133, i’r byd gau’r bwlch economaidd rhwng y rhywiau’n gyfan gwbl.

View this post in English

Darllenwch yr erthygl yma yn Saesneg