‘Roeddwn i’n arfer bod yn rhywun’ – y Cynulliad i drafod adroddiad pwyllgor ar ffoaduriaid a cheiswyr lloches yng Nghymru

View this post in English | Darllenwch yr erthygl yma yn Saesneg

Ddydd Mercher 21 Mehefin, bydd y Cynulliad yn trafod adroddiad y Pwyllgor Cydraddoldeb, Llywodraeth Leol a Chymunedau ar ffoaduriaid a cheiswyr lloches yng Nghymru, ac ymateb Llywodraeth Cymru i’w argymhellion.

Parhau i Ddarllen

Y bwlch o ran rhywedd: lansio dangosyddion cydraddoldeb o ran rhywedd yng Nghymru

View this post in English | Darllenwch yr erthygl yma yn Saesneg

Cynhelir dadl flynyddol y Cynulliad ar Ddiwrnod Rhyngwladol y Menywod ar 7 Mawrth 2017.

Yn ddiweddar, ragdybiodd Fforwm Economaidd y Byd na fyddai’r bwlch o ran rhywedd ledled y byd yn cau am 170 mlynedd arall os parheir ar y gyfradd bresennol. Daeth y DU yn ugeinfed allan o 144 gwlad o fesur cydraddoldeb o ran rhywedd, a hynny ar sail amrywiaeth o ddangosyddion. Roedd yr Almaen, Norwy, Ffrainc, Iwerddon a Rwanda oll mewn safle uwch na’r DU.

Parhau i Ddarllen

A yw Deddf Trais yn erbyn Menywod (Cymru) 2015 yn gweithio?

10 Chwefror 2017

Erthygl gan Hannah Johnson, Gwasanaeth Ymchwil Cynulliad Cenedlaethol Cymru

View this post in English | Darllenwch yr erthygl yma yn Saesneg

A yw'r Ddeddf Trais yn erbyn Menywod (Cymru) yn gweithio?

Ar 15 Chwefror, bydd y Cynulliad yn cynnal dadl ar adroddiad y Pwyllgor Cydraddoldeb, Llywodraeth Leol a Chymunedau ar ei waith craffu ar ôl deddfu ar Ddeddf Trais yn erbyn Menywod, Cam-drin Domestig a Thrais Rhywiol (Cymru) 2015.

Nod y Ddeddf yw:

  • gwella ymateb y sector cyhoeddus i drais yn erbyn menywod, cam-drin domestig a thrais rhywiol.
  • rhoi i awdurdodau cyhoeddus (fel cynghorau a byrddau iechyd) ffocws strategol ar y mater, a
  • sicrhau bod gwasanaethau ataliol, amddiffynnol a chefnogol yn cael eu darparu mewn ffordd gyson.

Amlygir prif ddarpariaethau’r ddeddfwriaeth isod, ochr yn ochr â chanfyddiadau’r Pwyllgor ac ymateb Llywodraeth Cymru.

Pa mor gyflym yw’r broses o roi’r Ddeddf ar waith

Roedd y Pwyllgor yn pryderu bod y broses o roi’r Ddeddf ar waith yn araf, mewn rhai meysydd. Mae mwy na 18 mis ers i’r Ddeddf gael ei phasio, ac mae rhai rhannau allweddol o’r Ddeddf heb gael eu cyflawni eto.

Roedd y Pwyllgor yn arbennig o bryderus bod gwasanaethau’n cael eu comisiynu heb ganllawiau statudol gan Lywodraeth Cymru, ac y gallai hyn arwain at anghysondebau a fyddai’n groes i amcanion craidd y Ddeddf. Tynnodd sylw hefyd at bryderon nad oedd adnoddau digonol a chynaliadwy ar gael i gyd-fynd â’r cynnydd yn y galw am wasanaethau o ganlyniad i’r Ddeddf.

Dyma rai o argymhellion y Pwyllgor:

  • Dylai Llywodraeth Cymru nodi dyddiadau cyflawni arfaethedig ar gyfer y cynllun cyflawni, canllawiau a rheoliadau, gan roi blaenoriaeth i ganllawiau comisiynu; a
  • Dylai Llywodraeth Cymru gael trafodaethau brys gyda Llywodraeth y DU am y trefniadau ariannu yn y dyfodol ar gyfer cynghorwyr trais domestig annibynnol.

Dywedodd Llywodraeth Cymru yn ei hymateb:

  • “Ystyrir Canllawiau Cydweithredu Amlasiantaeth yng ngoleuni[‘r] Papur Gwyn Llywodraeth Leol”;
  • “Caiff y cynllun ar gyfer cyflwyno Gofyn a Gweithredu ei ddatblygu o fis Gorffennaf 2017″;
  • y bwriad yw “ymgynghori ar ganllawiau comisiynu statudol, fel y bo’n briodol, erbyn Gorffennaf 2017”;
  • “Caiff canllawiau eu cyhoeddi mewn perthynas â strategaethau lleol ym mis Gorffennaf 2017″; ac
  • “ni fydd y dangosyddion cenedlaethol yn cael eu cyhoeddi cyn mis Hydref 2017”.

Mae hefyd yn nodi bod trafodaethau wedi eu cynnal gyda llywodraeth y DU, ac y bydd yn “cyflwyno dull cyllido rhanbarthol ledled y wlad ar gyfer y Grant Gwasanaethau Cam-drin Domestig o 1 Ebrill, 2018. [..] Bydd 2017-2018 yn flwyddyn bontio a [bydd yn] symud at fodel cyllido a chomisiynu rhanbarthol [yn y dyfodol].”

Strategaethau cenedlaethol a lleol

Mae Adrannau 3-4 y Ddeddf yn ei gwneud yn ofynnol i Lywodraeth Cymru baratoi a chyhoeddi Strategaeth Genedlaethol i gyfrannu at gyflawni diben y Ddeddf, a hynny heb fod yn hwyrach na 6 mis ar ôl yr etholiad yng Nghymru (h.y. erbyn 6 Tachwedd 2016). Mae adrannau 5-8 o’r Ddeddf yn ei gwneud yn ofynnol i awdurdodau lleol a byrddau iechyd lleol baratoi a chyhoeddi strategaethau lleol erbyn mis Mai 2018.

Roedd y Pwyllgor yn “siomedig” bod y Ddeddf wedi cael ei phasio fwy na 18 mis cyn yr oedd yn ofynnol i Lywodraeth Cymru gyhoeddi Strategaeth Genedlaethol, ond nad oedd wedi dechrau ymgynghori ar strategaeth ddrafft tan fis Awst, gan adael mis yn unig cyn y dyddiad cau i wneud diwygiadau a gwelliannau. Dywedodd nifer o dystion wrth y Pwyllgor nad oeddynt yn fodlon ar y drafft, ac yn arbennig nad oedd ystyriaeth wedi ei rhoi i farn pobl a oedd wedi cael eu cam-drin.

O ganlyniad, penderfynodd Ysgrifennydd y Cabinet gyhoeddi strategaeth lefel uchel ym mis Tachwedd 2016,  a ‘chynllun cyflawni’ yn ddiweddarach a fyddai’n rhoi manylion ynglŷn â sut y bydd y strategaeth yn cael ei chyflawni. Roedd y Pwyllgor yn pryderu na fyddai modd gorfodi’r cynllun cyflawni o dan y gyfraith (yn wahanol i’r Strategaeth Genedlaethol), ac na ddarparwyd amserlenni ar gyfer ei gyhoeddi.

Yn ogystal, clywodd y Pwyllgor fod strategaethau lleol yn dechrau cael eu datblygu cyn cyhoeddi’r cynllun cyflawni, a allai arwain at anghysondebau o ran dulliau gweithredu strategol.

Roedd y Pwyllgor yn argymell y dylai Llywodraeth Cymru:

  • egluro statws cyfreithiol y cynllun cyflawni arfaethedig, a’i gyhoeddi fel canllawiau statudol yn ddelfrydol, er mwyn sicrhau y gellir ei orfodi;
  • amlinellu pryd y bydd y cynllun cyflawni yn cael ei gyhoeddi, a sut y bwriedir ymgynghori yn ei gylch, a
  • sicrhau bod y deg argymhelliad ynglŷn â goroeswyr sydd yn yr adroddiad Are you listening, am I being heard? yn cael eu hystyried yn llawn wrth ddatblygu’r fframwaith cenedlaethol ar gyfer ymgysylltu â goroeswyr.

Nodir yn ymateb Llywodraeth Cymru y caiff “statws cyfreithiol y Fframwaith Cyflawni ei ystyried gan y Grŵp Gorchwyl a Gorffen, a sefydlwyd gan y Grŵp Cynghori i ddatblygu’r cynllun, gyda mewnbwn gan y Grŵp Swyddogion Traws-lywodraethol. Bydd y Grŵp Cynghori’n craffu ar y fframwaith cyn ei gyhoeddi” ac “Y Grŵp Gorchwyl a Gorffen fydd yn penderfynu ar yr amserlen ar gyfer cyhoeddi’r Fframwaith”.

Addysg

Mae adran 9 o’r Ddeddf yn rhoi dyletswydd ar awdurdodau lleol i gyflwyno adroddiad ar sut y maent yn mynd i’r afael â thrais yn erbyn menywod, cam-drin domestig a thrais rhywiol yn eu sefydliadau addysgol. Mae adran 10 yn rhoi i Weinidogion Cymru a Chyngor Cyllido Addysg Uwch Cymru (CCAUC) y pŵer i gyhoeddi canllawiau i sefydliadau addysg bellach ac uwch.

Roedd addysg yn fater dadleuol yn ystod hynt y Ddeddf. Cynigiwyd, yn y Papur Gwyn cyntaf ar y ddeddfwriaeth yn 2012, y byddai’r Bil yn sicrhau ei bod yn orfodol i bob ysgol ddarparu addysg ar berthynas iach ag eraill.

Ni chafodd y cynnig hwn ei gynnwys yn y Bil drafft. Yn ôl y Gweinidog a oedd yn gyfrifol am y Bil, roedd addysg ar berthnasoedd iach yn cael ei hystyried fel rhan o’r adolygiad o’r cwricwlwm dan arweiniad yr Athro Graham Donaldson, yn lle hynny. Byddai hwn yn cynnwys adolygiad o’r cwricwlwm sylfaenol gan gynnwys Addysg Bersonol a Chymdeithasol (ABCh).

Cyflwynwyd y ddyletswydd yn adran 9 fel gwelliant y Llywodraeth yn ystod hynt y Ddeddf.

Dywedodd Ysgrifennydd y Cabinet dros Gymunedau a Phlant ac Ysgrifennydd y Cabinet dros Addysg wrth y Pwyllgor y byddai’r rheoliadau o dan adran 9 yn cael eu datblygu’n gynnar yn 2017. Nid yw’n eglur pryd y bydd yn ofynnol i awdurdodau lleol ddechrau cyflwyno adroddiadau.

Roedd y Pwyllgor yn argymell y dylai Llywodraeth Cymru:

  • ymrwymo i gynnwys addysg am berthnasoedd iach yn y cwricwlwm newydd o dan y Maes Dysgu a Phrofiad ‘Iechyd a Lles’;
  • prysuro i baratoi rheoliadau sy’n ymwneud â chyhoeddi gwybodaeth gan awdurdodau lleol ynglŷn â sut y maent yn arfer eu swyddogaethau i hyrwyddo diben y Ddeddf. Dylai hefyd ymrwymo i’w gwneud yn ofynnol i awdurdodau lleol ddechrau cyflwyno adroddiadau erbyn dechrau blwyddyn academaidd 2017/18;
  • amlinellu sut y bydd addysg ar berthnasoedd iach a chydsynio yn cael sylw gan sefydliadau addysg bellach ac uwch.

Ymatebodd Llywodraeth Cymru i’r argymhellion hyn drwy ddweud ei bod yn bosibl “y bydd cyfleoedd i gael gwybodaeth a data ar yr hyn y mae lleoliadau addysg o fewn awdurdodau lleol yn ei gyflawni ar hyn o bryd o ran darpariaeth addysg sy’n deillio o’r Ddeddf, gan sefydliadau allanol sydd wrthi’n gwella’r broses o gyflwyno Addysg Perthnasoedd Iach mewn ysgolion”. Mae’n mynd ymlaen i nodi:

Bydd y gwaith o ddatblygu’r Maes Dysgu a Phrofiad Iechyd a Lles yn cynnwys ystyried dulliau o gyflwyno Addysg Perthnasoedd Iach ac felly mae posibilrwydd y gellir ystyried hyn yn rhan o’r gwaith cyffredinol sy’n cael ei gyflawni.

Nododd Llywodraeth Cymru, o ran yr argymhelliad ynglŷn â chyrff addysg bellach ac uwch, “caiff hyn ei ystyried gyda chydweithwyr Addysg Uwch gan gyfeirio at brosiectau sydd eisoes ar waith o fewn Addysg Bellach ac Uwch.”

Cynghorydd Cenedlaethol

Mae adran 20 o’r Ddeddf yn ei gwneud yn ofynnol i Weinidogion Cymru benodi Cynghorydd Cenedlaethol i roi cyngor, monitro gweithrediad y Ddeddf a chynnal gwaith ymchwil.

Canfu’r Pwyllgor mai swydd ran-amser yw un y Cynghorydd Cenedlaethol, sy’n golygu bod ei dylanwad a’r baich gwaith y gall ymdopi ag ef yn gyfyngedig. Nododd hefyd nad oedd cynllun gwaith y Cynghorydd wedi’i baratoi mewn modd a oedd yn cyd-fynd â’r Strategaeth Genedlaethol, gan arwain unwaith eto at y posibilrwydd o anghysondebau.

Roedd y Pwyllgor yn argymell y dylai Llywodraeth Cymru:

  • Adolygu capasiti swydd y Cynghorydd Cenedlaethol, gan ystyried dyrannu adnoddau ychwanegol iddi i gefnogi’r gwaith o ddatblygu strategaethau lleol a chynnal gwaith ymchwil;
  • Egluro pa gosbau sydd ar gael i Weinidogion Cymru os nad yw awdurdod cyhoeddus yn cyflawni gofynion y Ddeddf, a
  • Chyfeirio at y Cynghorydd Cenedlaethol, ei chyfrifoldebau a’i chynllun gwaith yn y cynllun cyflawni sydd i ddod ac unrhyw strategaethau yn y dyfodol.

Mae Llywodraeth Cymru wedi trafod ac ystyried yr argymhellion hyn â’r Cynghorydd Cenedlaethol ac “wedi cytuno i’w adolygu’n barhaus”. O ran pwerau, mae’r ymateb yn nodi bod gan Weinidogion Cymru y grym i “gyfarwyddo” awdurdod i gymryd camau priodol, ond nid yw’n manylu pa bwerau i gosbi sydd ar gael.

Cyflwr hawliau dynol a chydraddoldeb

Ddydd Mawrth 31 Ionawr 2017, bydd Aelodau Cynulliad yn trafod yr Adroddiad Blynyddol am Gydraddoldeb 2015-16. Mae’r erthygl isod (6 Mehefin 2016) sy’n rhoi trosolwg o gyflwr hawliau dynol a chydraddoldeb yng Nghymru, yn cael ei hail-gyhoeddi cyn fod hyn yn digwydd.

06 Mehefin 2016

Erthygl gan Hannah Johnson Gwasanaeth Ymchwil Cynulliad Cenedlaethol Cymru

View this post in English | Darllenwch yr erthygl yma yn Saesneg

carer

A yw Cymru yn wlad deg? Beth yw’r materion pwysig o ran hawliau dynol a chydraddoldeb y dylid mynd i’r afael â hwy yn y Pumed Cynulliad?

Mae’n demtasiwn meddwl nad yw hawliau dynol yn fater o bwys mewn gwlad ddatblygedig fel Cymru. Ond mae cysylltiad hanfodol rhwng yr hawliau cyffredinol hyn a’r cyfleoedd bywyd sydd ar gael i bawb, waeth ble y cawsom ein geni.

Mae modd dadlau bod angen rhoi sylw i anghydraddoldebau sylweddol, a hynny mewn cyfnod o gyni ariannol sy’n dal i effeithio ar wasanaethau cyhoeddus. Bydd y Pumed Cynulliad felly yn ganolog wrth benderfynu a ddaw Cymru yn wlad decach neu’n fwy annheg.

Anghydraddoldeb yng Nghymru

Mewn sawl ffordd, mae Cymru yn dal i fod yn wlad annheg. Mae anghysondebau sylweddol o ran lefelau addysg, iechyd, cyflogaeth ac incwm a allai ddylanwadu ar bolisi a’r broses ddeddfu dros y pum mlynedd nesaf:

  • mae pobl ifanc 16-24 oed bedair gwaith yn fwy tebygol o fod yn ddi-waith na phobl 35-54 oed;
  • mae rhai pobl yn llawer mwy tebygol o gael cyflog sy’n llai na’r cyfartaledd. Mae’r rhain yn cynnwys: pobl ifanc (sy’n ennill £6.50 yr awr o gymharu â’r cyfartaledd o £11.20 ymhlith pobl 35-44 oed), lleiafrifoedd ethnig (sy’n ennill 50 ceiniog yn llai yr awr ar gyfartaledd na phobl wyn), a menywod (sy’n ennill £16,412 y flwyddyn ar gyfartaledd tra bo dynion yn ennill £22,921 ar gyfartaledd);
  • mae lefelau cyrhaeddiad addysgol rhai plant yn llawer mwy tebygol o fod yn is na’r cyfartaledd. Dim ond 13% o blant Sipsiwn/Roma, a 17% o blant sy’n derbyn gofal a phlant sydd ag anghenion addysgol arbennig fel ei gilydd sy’n cael pump gradd A*-C neu fwy yn eu harholiadau TGAU;
  • llai na hanner y bobl anabl sy’n cael eu cyflogi;
  • mae ychydig dros dri chwarter y troseddau casineb y rhoddir gwybod amdanynt i’r heddlu yn cael eu hysgogi gan hil, a phobl dduon sydd fwyaf tebygol o ddioddef y fath droseddau;
  • mae tua 38% o aelwydydd lleiafrifoedd ethnig a 31% o blant yn byw mewn tlodi; ac
  • mae diffyg amrywiaeth o hyd mewn swyddi uchel, o wleidyddiaeth i’r sector preifat. Mewn rhai ardaloedd, mae’r gynrychiolaeth yn gwaethygu, gydag hyd yn oed llai o amrywiaeth yn y broses o wneud penderfyniadau nag oedd ddegawd yn ôl.

Creu agenda arbennig ar gyfer hawliau dynol yng Nghymru

Bydd y Pumed Cynulliad yn allweddol wrth benderfynu sut i flaenoriaethu a rhoi sylw i hawliau dynol yng Nghymru. Bydd y penderfyniadau a wneir gan Lywodraeth newydd Cymru yn cael effaith ar urddas, parch, tegwch a diogelwch y boblogaeth, a’r ffordd y caiff pobl eu hamddiffyn.

O dan y gyfraith ddatganoli, mae’n rhaid i Gymru lynu wrth gytuniadau rhyngwladol, gan gynnwys y Confensiwn Ewropeaidd ar Hawliau Dynol. Yn y gorffennol, mae Llywodraethau Cymru wedi mabwysiadu dull gwahanol i Lywodraeth y DU o roi sylw i hawliau dynol. A fydd hyn yn parhau yn y dyfodol?

Er enghraifft, mae Mesur Hawliau Plant a Phobl Ifanc (Cymru) 2011 yn rhoi dyletswydd ar Lywodraeth Cymru i ystyried Confensiwn y Cenhedloedd Unedig ar Hawliau’r Plentyn (UNCRC) (neu i roi sylw dyledus iddo). Yn yr un modd, mae Deddf Gwasanaethau Cymdeithasol a Llesiant (Cymru) 2014yn rhoi dyletswydd ar gyrff cyhoeddus i ystyried yr UNCRC ynghyd â’r Confensiwn ac Egwyddorion y Cenhedloedd Unedig ar Bobl Hŷn. Nid oes unrhyw ddarpariaethau penodol cyfatebol yn ei gwneud yn ofynnol i awdurdodau cyhoeddus roi ‘sylw dyledus’ i’r UNCRC yng nghyfraith gwledydd eraill y DU.

Mae arbenigwyr o Gymru yn cytuno y dylid ystyried hawliau dynol yn arf i wella bywydau pobl, yn hytrach nag yn ffordd o unioni’r drefn ar ôl i rywbeth ddigwydd. Mae rhai o’r farn bod y ddyletswydd i roi ‘sylw dyledus’ yn ffordd ystyrlon o wella polisïau ac arferion. Ym marn eraill, dim ond proses o ategu hawliau dynol ydyw, neu ymarfer i ‘dicio blychau’.

Bydd yn ddiddorol gweld a fydd y gofyniad i roi ‘sylw dyledus’ i gytuniadau hawliau dynol rhyngwladol yn cael ei adlewyrchu yng nghyfreithiau a pholisïau Cymru yn y dyfodol.

Materion hawliau dynol a chydraddoldeb yn y Pumed Cynulliad

Mae’r materion cydraddoldeb a hawliau dynol eraill sy’n debygol o godi yn y Pumed Cynulliad yn cynnwys:

  • cydraddoldeb rhyw: gan gynnwys cynrychiolaeth, bylchau mewn cyflog, cyfranogiad economaidd a thrais yn erbyn menywod;
  • tlodi: gyda lefel uchel o dlodi yng Nghymru, a rhai grwpiau o bobl yn llawer mwy tebygol o fod yn dlawd, mae incwm isel a’r anfanteision gydol oes a ddaw yn ei sgil yn prysur ddod yn fater hawliau dynol;
  • cosbi corfforol (smacio): bydd Pwyllgor y Cenhedloedd Unedig ar Hawliau’r Plentyn yn gwneud argymhellion yn fuan yn dilyn ei archwiliad o gynnydd ym maes hawliau plant yng Nghymru. Mae smacio yn thema sy’n codi droeon yn ei adroddiadau blaenorol, ac mae’r ddadl bron yn sicr o godi eto;
  • troseddau casineb: yn enwedig y cynnydd o ran troseddau Islamoffobaidd a gwrth-Semitaidd; ac
  • amddiffyn pobl sydd mewn perygl o gael eu cam-drin: gan gynnwys ceiswyr lloches, ffoaduriaid, pobl hŷn mewn gofal, pobl anabl a phlant sy’n derbyn gofal.

Mae hawliau dynol yn rhan allweddol o’r setliad datganoli ac o gyfansoddiad y DU. Mae Llywodraeth y DU wedi addo cyflwyno Bil iawnderau yn lle Deddf Hawliau Dynol 1998 a chyfyngu ar rôl Llys Hawliau Dynol Ewrop. Mae’r cynlluniau hyn wedi bod yn ddadleuol a chafwyd cryn oedi eisoes. Er nad oes unrhyw gynlluniau i’r DU adael y Confensiwn Ewropeaidd ar Hawliau Dynol, byddai Bil iawnderau yn arwain at oblygiadau enfawr i Gymru.

Os cyflwynir deddfwriaeth newydd o’r fath, a ddaw Cymru yn decach neu’n fwy annheg? Bydd yr ateb i’r cwestiwn hwnnw’n dibynnu ar ymateb Llywodraeth Cymru ac ar sut y bydd y ddeddfwriaeth yn effeithio ar y gwaith a wneir i amddiffyn hawliau dynol.

Ffynonellau allweddol

Gwaith, lles a thlodi

25 Mai 2016

Erthygl gan Hannah JohnsonGareth Thomas, Gwasanaeth Ymchwil Cynulliad Cenedlaethol Cymru

Daw’r erthygl hon o Materion o Bwys i’r Pumed Cynulliad’, a gyhoeddwyd ar 12 Mai 2016.

Gyda mwy a mwy o bobl mewn tlodi er bod ganddynt waith, a rhagor o ddiwygiadau lles ar y gorwel, beth fydd gan y Pumed Cynulliad i’w gynnig i’r rheini sydd ar incwm isel?

Mae bron chwarter poblogaeth Cymru yn byw o dan y llinell dlodi. Mae hyn yn golygu bod 700,000 o bobl o bob oed, sef 23% o’r wlad, yn byw ar aelwydydd sydd ag incwm wythnosol o £232 neu lai.

Yng Nghymru y mae’r gyfradd uchaf o dlodi yn y DU. Mae’r lefelau wedi bod yn gymharol sefydlog ers deng mlynedd, ond mae’r proffil o ran pwy sy’n byw mewn tlodi wedi newid.

Mae pensiynwyr yn llawer llai tebygol o fod yn dlawd nag oeddent ddeng mlynedd yn ôl, ac mae’r cyfraddau tlodi wedi gostwng o 23% i 14%. Mae lefel tlodi ymhlith plant yr un fath, sef 31%, ac mae hyn yn is na’r ffigur yn 2000, sef 36%.

Fodd bynnag, mae teuluoedd sy’n gweithio a phobl ifanc yng Nghymru mewn mwy o berygl o fod mewn tlodi erbyn hyn nag oeddent ddegawd yn ôl.

Beth yw tlodi?

Ystyrir bod person mewn tlodi os yw incwm yr aelwyd lle mae’n byw yn is na 60% o ganolrif y DU (sef y rhif sydd yng nghanol rhestr o ffigurau).

Canolrif incwm wythnosol aelwydydd yn y DU yw tua £386 ar ôl costau tai, a 60% o’r ffigur hwn yw £232.

Canran o bobl sy'n byw mewn tlodi yn y DU

Pam fod pobl sy’n gweithio yn byw mewn tlodi?

Ai cael swydd yw’r llwybr gorau allan o dlodi? Mae ein lefelau cyflogaeth yn uwch nag erioed yng Nghymru, a’r canran o gartrefi sydd allan o waith yng Nghymru yn is nag erioed. Ar yr un pryd, mae mwy o bobl mewn tlodi er bod ganddynt waith. Sut fydd hyn yn effeithio ar gynlluniau i atal tlodi a chreu swyddi yn y dyfodol?

Mae patrymau gweithio yn cael effaith enfawr ar y risg o fod mewn tlodi. Mae’r cynnydd yn y bobl sydd mewn tlodi er bod ganddynt waith bron yn gyfan gwbl i’w weld mewn teuluoedd sy’n ‘gweithio’n rhannol’ (sef cartrefi lle mae pobl yn gweithio’n rhan-amser, yn hunangyflogedig neu lle mae un gweithiwr llawn amser ac un oedolyn nad yw’n gweithio). O gymharu’r ffigur â degawd yn ôl, mae tua 100,000 yn fwy o bobl mewn tlodi os ydynt yn perthyn i deuluoedd sy’n gweithio’n rhannol. Mewn teuluoedd lle mae pob oedolyn yn gweithio, nid oedd unrhyw gynnydd mewn tlodi yn ystod yr un cyfnod.

Mae’r gyfran uchel o swyddi incwm isel yng Nghymru (sef swyddi sy’n talu llai na dwy ran o dair o’r canolrif ar gyfer cyflog fesul awr yn y DU) yn dylanwadu’n fawr ar y ffigurau hyn. Mae chwarter swyddi Cymru yn rhai cyflog isel, sef yr un gyfran â honno ddeng mlynedd yn ôl. Y gyfran o ran swyddi rhan-amser yw 45%, a menywod sy’n gwneud y swyddi hyn yn bennaf.

Mae’r cydbwysedd rhwng gwaith rhan-amser a gwaith amser llawn wedi newid yn y blynyddoedd diwethaf, gyda bron i 30,000 yn fwy o bobl yng Nghymru yn gweithio’n rhan-amser bellach o gymharu â dechrau’r dirwasgiad yn 2008. Mae rhai o’r farn bod contractau dim oriau yn cyfrannu at ddiffyg sicrwydd o ran gwaith, ac roedd bron 50,000 o bobl yng Nghymru ar gontractau o’r fath ddiwedd 2015.

At hynny, nid yw 31% o oedolion o oedran gweithio mewn cyflogaeth o gwbl. Mae’r ffigur ychydig yn uwch ar gyfer menywod, sef 34%. Ar gyfer grwpiau lleiafrifoedd ethnig, y ffigur yw 45%, ac ar gyfer pobl anabl, y ffigur yw 55%.

A fydd diwygiadau lles yn arwain at fwy o dlodi yng Nghymru?

Mae Cymru yn fwy dibynnol ar y wladwriaeth les na gwledydd eraill y DU ac felly mae’r toriadau a wnaed i fudd-daliadau ar gyfer pobl mewn gwaith ac allan o waith yn cael mwy o effaith yma. Mae’r incwm cyfartalog yn is na chyfartaledd y DU, felly mae gostyngiadau mewn budd-daliadau yn debygol o gynrychioli canran uwch o’r incwm net.

Gellir dadlau bod tri mesur diwygio lles a fydd yn cael effaith fawr ar lefelau incwm teuluoedd yng Nghymru yn ystod y Pumed Cynulliad:

  • y mesur tanfeddiannu tai cymdeithasol ar gyfer budd-dal tai (neu’r ‘dreth ystafell wely’, neu’r polisi i ‘gael gwared ar y cymhorthdal ystafell sbâr’), sy’n effeithio ar tua 30,000 o bobl yng Nghymru ar hyn o bryd, gyda gostyngiad wythnosol o £14 y pen ar gyfartaledd;
  • credyd cynhwysol, a fydd yn disodli rhai budd-daliadau a chredydau treth. Mae’r mesur hwn eisoes wedi’i gyflwyno a disgwylir iddo fod ar waith yn llawn erbyn 2021. Yng Nghymru, disgwylir i gredyd cynhwysol gynyddu incwm aelwydydd sydd â phlant ac sy’n gweithio, a lleihau incwm aelwydydd lle nad oes unrhyw un yn gwneud gwaith cyflogedig; a
  • cyflwyno’r taliad annibyniaeth bersonol (PIP) yn lle’r lwfans byw i’r anabl (DLA). Mae’r broses hon yn cynnwys gwneud y meini prawf asesu yn llymach, a lleihau nifer y rhai sy’n gymwys i’w hawlio. Mae mwy nag un ym mhob pum person o oedran gweithio yng Nghymru yn anabl – un o’r cyfrannau uchaf yn y DU.

Beth nesaf?

Mae aelwydydd yng Nghymru yn fwy dibynnol ar fudd-daliadau o gymharu â chyfartaledd y DU. Maent yn debygol o weld gostyngiadau pellach yn eu hincwm dros y pum mlynedd nesaf wrth i nifer fawr o ddiwygiadau newydd gael eu rhoi ar waith.

Cyflogau isel, gwaith ansefydlog a gwaith rhan-amser yw’r prif resymau dros dlodi yng Nghymru, ac mae tua 100,000 yn fwy o bobl yng Nghymru sydd â gwaith, ond mewn tlodi, nag oedd ddeng mlynedd yn ôl. A fydd y teuluoedd hyn yn cael budd o Gyflog Byw Cenedlaethol newydd y DU neu fesurau atal tlodi Llywodraeth Cymru yn y dyfodol, ynteu a fydd y toriadau’n drech nag unrhyw fuddion?

Yr her i Lywodraeth newydd Cymru fydd lleihau tlodi pan nad yw’r pwerau dros y ffactorau sylfaenol a all ddylanwadau ar hynny – fel treth, cyfraith cyflogaeth a budd-daliadau – wedi’u datganoli i Gymru.

Ffynonellau allweddol

View this post in English
Darllenwch yr erthygl yma yn Saesneg