Y bwlch o ran rhywedd: lansio dangosyddion cydraddoldeb o ran rhywedd yng Nghymru

03 Mawrth 2017

Erthygl gan Hannah Johnson, David Millett a Gareth Thomas, Gwasanaeth Ymchwil Cynulliad Cenedlaethol Cymru

View this post in English | Darllenwch yr erthygl yma yn Saesneg

Cynhelir dadl flynyddol y Cynulliad ar Ddiwrnod Rhyngwladol y Menywod ar 7 Mawrth 2017.

Yn ddiweddar, ragdybiodd Fforwm Economaidd y Byd na fyddai’r bwlch o ran rhywedd ledled y byd yn cau am 170 mlynedd arall os parheir ar y gyfradd bresennol. Daeth y DU yn ugeinfed allan o 144 gwlad o fesur cydraddoldeb o ran rhywedd, a hynny ar sail amrywiaeth o ddangosyddion. Roedd yr Almaen, Norwy, Ffrainc, Iwerddon a Rwanda oll mewn safle uwch na’r DU.

Ond sut olwg sydd ar y bwlch o ran rhywedd yma yng Nghymru? Mae’r Gwasanaeth Ymchwil wedi llunio set o ddangosyddion cydraddoldeb o ran rhywedd yng Nghymru wedi’i seilio ar y dystiolaeth ystadegol orau sydd ar gael, er mwyn helpu Gweinidogion i graffu ar bolisïau, deddfwriaeth a chyllidebau o safbwynt rhywedd.

Mae gan ddynion a menywod brofiadau bywyd gwahanol (yn gymdeithasol, yn ddiwylliannol, yn economaidd ac yn fiolegol), ac mae hynny’n effeithio ar iechyd, addysg, cyflogaeth, incwm a chynrychiolaeth. Mae’r canlyniadau hyn hefyd yn cronni pan ystyrir ffactorau megis oedran, ethnigrwydd, anabledd, a rhywioldeb ymysg eraill. Bydd penderfyniadau ar y materion hyn yn effeithio ar fenywod a dynion mewn gwahanol ffyrdd, yn dibynnu ar y man cychwyn.

Amlinellir rhai o’r casgliadau a wnaed o’r set ddata isod.

Ffeithlun yn dangos data o ran rhywedd yng Nghymru

Y boblogaeth

  • Mae 51 y cant o boblogaeth Cymru yn fenywod, a 49 y cant yn ddynion; mae 53,000 yn rhagor o fenywod nag sydd o ddynion dros 65 oed;

Ffeithlun yn dangos data o ran rhywedd yng Nghymru

Cyflogaeth ac incwm

  • Mae menywod yn llai tebygol o fod yn weithgar yn economaidd nag ydyw dynion (72 y cant ar gyfer menywod o gymharu ag 83 y cant ar gyfer dynion). Mae’r gyfradd cyflogaeth rhan-amser ar gyfer menywod yn 41 y cant o gymharu ag 13 y cant i ddynion;
  • Mae’r bwlch cyflog o ran rhywedd rhwng dynion a menywod yn 7.5 y cant ar gyfer gweithwyr amser llawn, a 15.7 y cant ar gyfer pob gweithiwr – golyga hyn bod menywod yn ennill 84 ceiniog am bob punt a enillir gan ddynion. Am bob punt a enillir yr awr gan ddynion sy’n gweithio amser llawn yng Nghymru, mae menywod yn ennill 93 ceiniog;
  • Mae menywod yn llawer llai tebygol o fod yn rhan o gyfnod cynnar unrhyw weithgarwch entrepreneuraidd neu fod yn hunan-gyflogedig (mae dynion ddwywaith mor debygol o fod yn hunan-gyflogedig ag ydyw menywod), ac mae menywod ychydig yn fwy tebygol o fod yn hawlio budd-daliadau;
  • Mae hanner yr holl fenywod sy’n gweithio yn cael eu cyflogi mewn gweinyddiaeth gyhoeddus, addysg ac iechyd, sy’n cyfrif am 72 y cant o’r gweithwyr yn y grŵp hwn. Mewn cyferbyniad, caiff dynion eu cyflogi ar draws gwahanol ddiwydiannau. Mae menywod yn llai tebygol na dynion o weithio mewn sector sydd wedi’i flaenoriaethu gan Lywodraeth Cymru, gan gynrychioli traean o’r gweithwyr a gyflogir yn y sectorau hyn.

Ffeithlun yn dangos data o ran rhywedd yng Nghymru

Iechyd

  • Mae dynion yn llawer mwy tebygol o fod yn ordew, ysmygu a diota mwy nag yr argymhellir, ac mae ganddynt ddisgwyliad oes byrach;
  • Mae dynion hefyd yn llawer mwy tebygol o gyflawni hunan-laddiad, ond mae menywod yn fwy tebygol o dderbyn triniaeth am broblemau iechyd meddwl;

Ffeithlun yn dangos data o ran rhywedd yng Nghymru

Addysg a sgiliau

  • Mae bechgyn yn llai tebygol o gael pum cymhwyster TGAU rhwng A*-C. Mae menywod rhwng 19-24 oed yn fwy tebygol o beidio bod mewn addysg, hyfforddiant neu gyflogaeth (NEET) nag ydyw dynion. Fodd bynnag, rhwng 16-18 oed, maent ychydig yn llai tebygol o beidio bod mewn addysg, hyfforddiant neu gyflogaeth;
  • Bu i 20 y cant yn fwy o fenywod na dynion dderbyn cymhwyster israddedig yng Nghymru yn 2014/15, ac roeddent yn yn fwy tebygol o gael eu derbyn ar raglenni prentisiaeth;

Ffeithlun yn dangos data o ran rhywedd yng Nghymru

Cymunedau a chyfiawnder

  • Bu i 8.3 y cant o fenywod rhwng 16-59 oed yng Nghymru ddioddef cam-drin domestig yn ystod y flwyddyn ddiwethaf (gan orffen ym mis Mawrth 2016), o gymharu â 4.3 y cant o ddynion. Yn y ffigur hwn, bu i 3 y cant o fenywod ddioddef ymosodiad rhywiol, o gymharu â 0.5 y cant o ddynion, bu i 6.5 y cant o fenywod ddioddef cam-drin gan bartner, o gymharu â 2.7 y cant o ddynion, a bu i 4.4 y cant o fenywod ddioddef stelcio, o gymharu â 3.5 y cant o ddynion;
  • Mae merched yn fwy tebygol o fod yn ddigartref ac yn flaenoriaeth o ran angen, tra bo dynion yn fwy tebygol o fod yn ddigartref heb fod yn flaenoriaeth o ran angen;
  • Nid yw cyfraddau o ran tlodi yn neilltuol wahanol rhwng menywod a dynion, ond mae tai sydd mewn perygl mawr o dlodi, fel yn achos tai un rhiant, yn llawer mwy tebygol o fod dan ofal menywod.

Ffeithlun yn dangos data o ran rhywedd yng Nghymru

Cynrychiolaeth

  • Mae’r gyfran o Aelodau’r Cynulliad sy’n fenywod wedi disgyn i 41.7 y cant (o 50 y cant yn 2003), ac mae’r gyfran yn 33 y cant o ran Ysgrifenyddion y Cabinet sy’n fenywod. Mae gan y Pwyllgor Dethol ar Faterion Cymreig yn Senedd y DU un o’r cyfrannau isaf o ran Aelodau Seneddol sy’n fenywod, sef un (9 y cant);
  • O ran Llywodraeth Leol, dim ond 18 y cant o brif weithredwyr sy’n fenywod, a 27 y cant o gynghorwyr sy’n fenywod. Mae hyn mewn cyferbyniad llwyr â staff awdurdodau lleol, oedd â 72 y cant yn fenywod yn 2014;
  • Yn 2014, dim ond 2 y cant allan o 100 busnes gorau Cymru oedd â phrif weithredwr oedd yn fenyw.

Pa ddangosyddion eraill a hoffech weld eu cynnwys? Pa ddata sydd ddim yn cael ei gasglu ar hyn o bryd ar lefel Cymru, neu a ddatgrynhoir o ran rhyw?

Ffeithlun yn dangos data o ran rhywedd yng Nghymru

A yw Deddf Trais yn erbyn Menywod (Cymru) 2015 yn gweithio?

10 Chwefror 2017

Erthygl gan Hannah Johnson, Gwasanaeth Ymchwil Cynulliad Cenedlaethol Cymru

View this post in English | Darllenwch yr erthygl yma yn Saesneg

A yw'r Ddeddf Trais yn erbyn Menywod (Cymru) yn gweithio?

Ar 15 Chwefror, bydd y Cynulliad yn cynnal dadl ar adroddiad y Pwyllgor Cydraddoldeb, Llywodraeth Leol a Chymunedau ar ei waith craffu ar ôl deddfu ar Ddeddf Trais yn erbyn Menywod, Cam-drin Domestig a Thrais Rhywiol (Cymru) 2015.

Nod y Ddeddf yw:

  • gwella ymateb y sector cyhoeddus i drais yn erbyn menywod, cam-drin domestig a thrais rhywiol.
  • rhoi i awdurdodau cyhoeddus (fel cynghorau a byrddau iechyd) ffocws strategol ar y mater, a
  • sicrhau bod gwasanaethau ataliol, amddiffynnol a chefnogol yn cael eu darparu mewn ffordd gyson.

Amlygir prif ddarpariaethau’r ddeddfwriaeth isod, ochr yn ochr â chanfyddiadau’r Pwyllgor ac ymateb Llywodraeth Cymru.

Pa mor gyflym yw’r broses o roi’r Ddeddf ar waith

Roedd y Pwyllgor yn pryderu bod y broses o roi’r Ddeddf ar waith yn araf, mewn rhai meysydd. Mae mwy na 18 mis ers i’r Ddeddf gael ei phasio, ac mae rhai rhannau allweddol o’r Ddeddf heb gael eu cyflawni eto.

Roedd y Pwyllgor yn arbennig o bryderus bod gwasanaethau’n cael eu comisiynu heb ganllawiau statudol gan Lywodraeth Cymru, ac y gallai hyn arwain at anghysondebau a fyddai’n groes i amcanion craidd y Ddeddf. Tynnodd sylw hefyd at bryderon nad oedd adnoddau digonol a chynaliadwy ar gael i gyd-fynd â’r cynnydd yn y galw am wasanaethau o ganlyniad i’r Ddeddf.

Dyma rai o argymhellion y Pwyllgor:

  • Dylai Llywodraeth Cymru nodi dyddiadau cyflawni arfaethedig ar gyfer y cynllun cyflawni, canllawiau a rheoliadau, gan roi blaenoriaeth i ganllawiau comisiynu; a
  • Dylai Llywodraeth Cymru gael trafodaethau brys gyda Llywodraeth y DU am y trefniadau ariannu yn y dyfodol ar gyfer cynghorwyr trais domestig annibynnol.

Dywedodd Llywodraeth Cymru yn ei hymateb:

  • “Ystyrir Canllawiau Cydweithredu Amlasiantaeth yng ngoleuni[‘r] Papur Gwyn Llywodraeth Leol”;
  • “Caiff y cynllun ar gyfer cyflwyno Gofyn a Gweithredu ei ddatblygu o fis Gorffennaf 2017″;
  • y bwriad yw “ymgynghori ar ganllawiau comisiynu statudol, fel y bo’n briodol, erbyn Gorffennaf 2017”;
  • “Caiff canllawiau eu cyhoeddi mewn perthynas â strategaethau lleol ym mis Gorffennaf 2017″; ac
  • “ni fydd y dangosyddion cenedlaethol yn cael eu cyhoeddi cyn mis Hydref 2017”.

Mae hefyd yn nodi bod trafodaethau wedi eu cynnal gyda llywodraeth y DU, ac y bydd yn “cyflwyno dull cyllido rhanbarthol ledled y wlad ar gyfer y Grant Gwasanaethau Cam-drin Domestig o 1 Ebrill, 2018. [..] Bydd 2017-2018 yn flwyddyn bontio a [bydd yn] symud at fodel cyllido a chomisiynu rhanbarthol [yn y dyfodol].”

Strategaethau cenedlaethol a lleol

Mae Adrannau 3-4 y Ddeddf yn ei gwneud yn ofynnol i Lywodraeth Cymru baratoi a chyhoeddi Strategaeth Genedlaethol i gyfrannu at gyflawni diben y Ddeddf, a hynny heb fod yn hwyrach na 6 mis ar ôl yr etholiad yng Nghymru (h.y. erbyn 6 Tachwedd 2016). Mae adrannau 5-8 o’r Ddeddf yn ei gwneud yn ofynnol i awdurdodau lleol a byrddau iechyd lleol baratoi a chyhoeddi strategaethau lleol erbyn mis Mai 2018.

Roedd y Pwyllgor yn “siomedig” bod y Ddeddf wedi cael ei phasio fwy na 18 mis cyn yr oedd yn ofynnol i Lywodraeth Cymru gyhoeddi Strategaeth Genedlaethol, ond nad oedd wedi dechrau ymgynghori ar strategaeth ddrafft tan fis Awst, gan adael mis yn unig cyn y dyddiad cau i wneud diwygiadau a gwelliannau. Dywedodd nifer o dystion wrth y Pwyllgor nad oeddynt yn fodlon ar y drafft, ac yn arbennig nad oedd ystyriaeth wedi ei rhoi i farn pobl a oedd wedi cael eu cam-drin.

O ganlyniad, penderfynodd Ysgrifennydd y Cabinet gyhoeddi strategaeth lefel uchel ym mis Tachwedd 2016,  a ‘chynllun cyflawni’ yn ddiweddarach a fyddai’n rhoi manylion ynglŷn â sut y bydd y strategaeth yn cael ei chyflawni. Roedd y Pwyllgor yn pryderu na fyddai modd gorfodi’r cynllun cyflawni o dan y gyfraith (yn wahanol i’r Strategaeth Genedlaethol), ac na ddarparwyd amserlenni ar gyfer ei gyhoeddi.

Yn ogystal, clywodd y Pwyllgor fod strategaethau lleol yn dechrau cael eu datblygu cyn cyhoeddi’r cynllun cyflawni, a allai arwain at anghysondebau o ran dulliau gweithredu strategol.

Roedd y Pwyllgor yn argymell y dylai Llywodraeth Cymru:

  • egluro statws cyfreithiol y cynllun cyflawni arfaethedig, a’i gyhoeddi fel canllawiau statudol yn ddelfrydol, er mwyn sicrhau y gellir ei orfodi;
  • amlinellu pryd y bydd y cynllun cyflawni yn cael ei gyhoeddi, a sut y bwriedir ymgynghori yn ei gylch, a
  • sicrhau bod y deg argymhelliad ynglŷn â goroeswyr sydd yn yr adroddiad Are you listening, am I being heard? yn cael eu hystyried yn llawn wrth ddatblygu’r fframwaith cenedlaethol ar gyfer ymgysylltu â goroeswyr.

Nodir yn ymateb Llywodraeth Cymru y caiff “statws cyfreithiol y Fframwaith Cyflawni ei ystyried gan y Grŵp Gorchwyl a Gorffen, a sefydlwyd gan y Grŵp Cynghori i ddatblygu’r cynllun, gyda mewnbwn gan y Grŵp Swyddogion Traws-lywodraethol. Bydd y Grŵp Cynghori’n craffu ar y fframwaith cyn ei gyhoeddi” ac “Y Grŵp Gorchwyl a Gorffen fydd yn penderfynu ar yr amserlen ar gyfer cyhoeddi’r Fframwaith”.

Addysg

Mae adran 9 o’r Ddeddf yn rhoi dyletswydd ar awdurdodau lleol i gyflwyno adroddiad ar sut y maent yn mynd i’r afael â thrais yn erbyn menywod, cam-drin domestig a thrais rhywiol yn eu sefydliadau addysgol. Mae adran 10 yn rhoi i Weinidogion Cymru a Chyngor Cyllido Addysg Uwch Cymru (CCAUC) y pŵer i gyhoeddi canllawiau i sefydliadau addysg bellach ac uwch.

Roedd addysg yn fater dadleuol yn ystod hynt y Ddeddf. Cynigiwyd, yn y Papur Gwyn cyntaf ar y ddeddfwriaeth yn 2012, y byddai’r Bil yn sicrhau ei bod yn orfodol i bob ysgol ddarparu addysg ar berthynas iach ag eraill.

Ni chafodd y cynnig hwn ei gynnwys yn y Bil drafft. Yn ôl y Gweinidog a oedd yn gyfrifol am y Bil, roedd addysg ar berthnasoedd iach yn cael ei hystyried fel rhan o’r adolygiad o’r cwricwlwm dan arweiniad yr Athro Graham Donaldson, yn lle hynny. Byddai hwn yn cynnwys adolygiad o’r cwricwlwm sylfaenol gan gynnwys Addysg Bersonol a Chymdeithasol (ABCh).

Cyflwynwyd y ddyletswydd yn adran 9 fel gwelliant y Llywodraeth yn ystod hynt y Ddeddf.

Dywedodd Ysgrifennydd y Cabinet dros Gymunedau a Phlant ac Ysgrifennydd y Cabinet dros Addysg wrth y Pwyllgor y byddai’r rheoliadau o dan adran 9 yn cael eu datblygu’n gynnar yn 2017. Nid yw’n eglur pryd y bydd yn ofynnol i awdurdodau lleol ddechrau cyflwyno adroddiadau.

Roedd y Pwyllgor yn argymell y dylai Llywodraeth Cymru:

  • ymrwymo i gynnwys addysg am berthnasoedd iach yn y cwricwlwm newydd o dan y Maes Dysgu a Phrofiad ‘Iechyd a Lles’;
  • prysuro i baratoi rheoliadau sy’n ymwneud â chyhoeddi gwybodaeth gan awdurdodau lleol ynglŷn â sut y maent yn arfer eu swyddogaethau i hyrwyddo diben y Ddeddf. Dylai hefyd ymrwymo i’w gwneud yn ofynnol i awdurdodau lleol ddechrau cyflwyno adroddiadau erbyn dechrau blwyddyn academaidd 2017/18;
  • amlinellu sut y bydd addysg ar berthnasoedd iach a chydsynio yn cael sylw gan sefydliadau addysg bellach ac uwch.

Ymatebodd Llywodraeth Cymru i’r argymhellion hyn drwy ddweud ei bod yn bosibl “y bydd cyfleoedd i gael gwybodaeth a data ar yr hyn y mae lleoliadau addysg o fewn awdurdodau lleol yn ei gyflawni ar hyn o bryd o ran darpariaeth addysg sy’n deillio o’r Ddeddf, gan sefydliadau allanol sydd wrthi’n gwella’r broses o gyflwyno Addysg Perthnasoedd Iach mewn ysgolion”. Mae’n mynd ymlaen i nodi:

Bydd y gwaith o ddatblygu’r Maes Dysgu a Phrofiad Iechyd a Lles yn cynnwys ystyried dulliau o gyflwyno Addysg Perthnasoedd Iach ac felly mae posibilrwydd y gellir ystyried hyn yn rhan o’r gwaith cyffredinol sy’n cael ei gyflawni.

Nododd Llywodraeth Cymru, o ran yr argymhelliad ynglŷn â chyrff addysg bellach ac uwch, “caiff hyn ei ystyried gyda chydweithwyr Addysg Uwch gan gyfeirio at brosiectau sydd eisoes ar waith o fewn Addysg Bellach ac Uwch.”

Cynghorydd Cenedlaethol

Mae adran 20 o’r Ddeddf yn ei gwneud yn ofynnol i Weinidogion Cymru benodi Cynghorydd Cenedlaethol i roi cyngor, monitro gweithrediad y Ddeddf a chynnal gwaith ymchwil.

Canfu’r Pwyllgor mai swydd ran-amser yw un y Cynghorydd Cenedlaethol, sy’n golygu bod ei dylanwad a’r baich gwaith y gall ymdopi ag ef yn gyfyngedig. Nododd hefyd nad oedd cynllun gwaith y Cynghorydd wedi’i baratoi mewn modd a oedd yn cyd-fynd â’r Strategaeth Genedlaethol, gan arwain unwaith eto at y posibilrwydd o anghysondebau.

Roedd y Pwyllgor yn argymell y dylai Llywodraeth Cymru:

  • Adolygu capasiti swydd y Cynghorydd Cenedlaethol, gan ystyried dyrannu adnoddau ychwanegol iddi i gefnogi’r gwaith o ddatblygu strategaethau lleol a chynnal gwaith ymchwil;
  • Egluro pa gosbau sydd ar gael i Weinidogion Cymru os nad yw awdurdod cyhoeddus yn cyflawni gofynion y Ddeddf, a
  • Chyfeirio at y Cynghorydd Cenedlaethol, ei chyfrifoldebau a’i chynllun gwaith yn y cynllun cyflawni sydd i ddod ac unrhyw strategaethau yn y dyfodol.

Mae Llywodraeth Cymru wedi trafod ac ystyried yr argymhellion hyn â’r Cynghorydd Cenedlaethol ac “wedi cytuno i’w adolygu’n barhaus”. O ran pwerau, mae’r ymateb yn nodi bod gan Weinidogion Cymru y grym i “gyfarwyddo” awdurdod i gymryd camau priodol, ond nid yw’n manylu pa bwerau i gosbi sydd ar gael.

A oes angen gwell amddiffyniad gan y gyfraith ar bobl hŷn?

25 Tachwedd 2016

Erthygl gan Stephen Boyce, Gwasanaeth Ymchwil Cynulliad Cenedlaethol Cymru

View this post in English | Darllenwch yr erthygl yma yn Saesneg

A oes angen cyfreithiau newydd a chryfach i amddiffyn pobl hŷn? Mae Comisiynydd Pobl Hŷn Cymru yn meddwl felly. Mae hi’n pryderu ynghylch y perygl i bobl hŷn fod yn agored i droseddu, camdriniaeth a chamwahaniaethu. Mae ei Hadroddiad Effaith a Chyrhaeddiad 2015-16, a fydd yn destun dadl yn y Senedd ddydd Mawrth, yn tynnu sylw at rai o’r anawsterau y mae pobl hŷn yng Nghymru yn eu hwynebu.

Mae rhai o’r anawsterau hyn yn ymwneud â chamdriniaeth ac esgeulustod. Mae’r Comisiynydd yn dweud bod cam-drin domestig yn effeithio ar fwy na 40,000 o bobl hŷn bob blwyddyn. Mae hi wedi bod yn cynnal digwyddiadau i godi ymwybyddiaeth o bobl hŷn yn dioddef cam-drin domestig, ac mae hi wedi disgrifio hyn fel ‘epidemig cudd’.

Yn y blynyddoedd diweddar, mae ymchwiliadau i wasanaethau gofal wedi datgelu gofal o ansawdd gwael ac esgeulustod mewn rhai cartrefi gofal. Canfu adolygiad y Comisiynydd ei hun o ofal preswyl yn Lle i’w Alw’n Gartref? fod gormod o bobl hŷn sy’n byw mewn cartrefi gofal sydd ag ansawdd bywyd annerbyniol. Hefyd, canfu’r Comisiynydd enghreifftiau o ofal da sy’n canolbwyntio ar yr unigolyn mewn cartrefi gofal yng Nghymru, ac mae hi wedi bod yn trefnu seminarau i rannu arferion da gyda darparwyr gofal.

Bydd y Comisiynydd yn gwneud adolygiad dilynol y flwyddyn nesaf i olrhain cynnydd o ran rhoi’r gwelliannau angenrheidiol i ofal preswyl ar waith. Mae hi’n galw am gryfhau’r gyfraith i roi gwell amddiffyniad i bobl hŷn sy’n dioddef yn sgil gofal is-safonol, camdriniaeth neu esgeulustod.

Mae deddfwriaeth ddiweddar yn y Cynulliad wedi ceisio rhoi gwell amddiffyniad rhag camdriniaeth. Mae Deddf Gwasanaethau Cymdeithasol a Llesiant (Cymru) 2014, a ddaeth i rym ym mis Ebrill eleni, yn darparu fframwaith newydd ar gyfer amddiffyn oedolion, a ddylai helpu i wella’r amddiffyniad i bobl hŷn sy’n agored i niwed.

Fodd bynnag, mae rhai bygythiadau yn gofyn am wyliadwriaeth yn ogystal â deddfwriaeth. Mae’r Comisiynydd wedi bod yn gweithio gydag Age Cymru i greu Partneriaeth Cymru yn Erbyn Sgamiau (WASP), ac mae ei phartneriaid yn cynnwys yr Heddlu a Safonau Masnach. Nod y bartneriaeth yw amddiffyn pobl yn well rhag sgamiau a gwneud Cymru’n lle gelyniaethus i’r troseddwyr sy’n eu gweithredu.

Mae’r Comisiynydd hefyd yn galw am newidiadau yn y gyfraith i ymdrin â’r hyn y mae hi’n ei weld fel anghydraddoldeb yn y system cyfiawnder troseddol. Mae hi’n dweud bod nifer y bobl a geir yn euog am droseddau yn erbyn pobl hŷn yn llawer is na fel cyfran o’r boblogaeth gyfan. Gall hyn adlewyrchu diffygion yn y prawf tystiolaethol, diffyg parodrwydd i erlyn yn achos troseddau yn erbyn pobl hŷn, neu wendidau yn y gyfraith ei hun. Mae hi’n gweithio gyda Chomisiwn y Gyfraith ar hyn o bryd i nodi meysydd penodol lle mae’r gyfraith bresennol yn ddiffygiol, ac mae hi wedi amlinellu ei phryderon i’r Ysgrifennydd Cyfiawnder a’r Cyfarwyddwr Erlyniadau Cyhoeddus.

Mae’r Comisiynydd hefyd wedi bod yn ymgymryd â gwaith i godi ymwybyddiaeth o wahaniaethu ar sail oedran a mynd i’r afael â hyn.  Mae hi’n dweud bod cael eu trin yn annheg oherwydd oedran yn tanseilio hunan-barch, hunan hyder ac ansawdd bywyd pobl hŷn, a gall olygu eu bod yn cael eu trin fel dinasyddion ail ddosbarth.  Mae hi wedi ceisio herio stereoteipiau am bobl hŷn drwy ei hymgyrch ‘Na i Oedraniaeth’, a phwysleisio’r ffaith eu bod yn cyfrannu dros £1 biliwn y flwyddyn i’r economi drwy eu cyfraniad i gymunedau yng Nghymru.

Mae llawer o waith y Comisiynydd yn ymwneud ag ymgyrchu, codi ymwybyddiaeth a hyrwyddo arfer da ym maes gwasanaethau cyhoeddus, ond mae hi o’r farn bod angen i hyn fod yn seiliedig ar waith cryf ar sail hawliau er mwyn hyrwyddo buddiannau pobl hŷn.  Mae hi wedi cynnig deddfwriaeth ar gyfer Cymru a fydd;

yn gwarchod ac yn hyrwyddo hawliau pobl hŷn fel eu bod yn gallu byw heb ddioddef cam-drin, esgeulustod a gwahaniaethu o bob math, a chwarae rhan lawn yn eu cymunedau a ffynnu wrth heneiddio.

Byddai’r ddeddfwriaeth yn rhoi dyletswyddau penodol ar gyrff cyhoeddus ynghylch hawliau pobl hŷn. Mae’r cynnig wedi cael ymateb ffafriol ar y cyfan, ac mae Llywodraeth Cymru wedi nodi ei bod yn cefnogi yr egwyddorion ar gyfer Bil.   Mae’r Comisiynydd wedi sefydlu grŵp cynghori arbenigol i edrych ar yr hyn a allai fod yn y ddeddfwriaeth a sut y byddai’n gweithio’n ymarferol.

Mae Adroddiad Effaith a Chyrhaeddiad 2015-16 y Comisiynydd, sydd ar gael ar ei gwefan, hefyd yn disgrifio’r gwaith arall y mae ei swyddfa wedi’i wneud, ac mae llawer ohono’n ymwneud â gwella gwasanaethau cyhoeddus ar gyfer pobl hŷn. Yn ddiweddar, mae’r ffocws wedi bod ar bobl hŷn sy’n agored i niwed neu mewn perygl o gael eu hallgáu, gan gynnwys y rhai sydd â dementia.

Bydd Pwyllgor Iechyd, Gofal Cymdeithasol a Chwaraeon y Cynulliad hefyd yn clywed gan y Comisiynydd ddydd Iau, a flwyddyn nesaf bydd yn edrych ar rai o’r materion sy’n effeithio ar bobl hŷn, gan gynnwys dementia, unigrwydd ac unigedd a’r camddefnydd o feddyginiaeth gwrthseicotig.

Mynd i’r Afael â Throseddau Casineb – Y Cynnydd a’r Her

07 Hydref 2016

Erthygl gan Megan Jones, Gwasanaeth Ymchwil Cynulliad Cenedlaethol Cymru

View this post in English | Darllenwch yr erthygl yma yn Saesneg

Dyma lun o'r Siambr

Dydd Mawrth (11 Hydref 2016), bydd Aelodau Cynulliad yn trafod y cynnydd sydd wedi’i wneud, a’r her sy’n parhau, wrth geisio mynd i’r afael â throseddau casineb yng Nghymru.

Mae ystadegau a gyhoeddwyd gan y Swyddfa Gartref (gweler y tabl isod) yn Hydref 2015 yn dangos cynnydd sylweddol yn nifer y troseddau casineb a gofnodwyd yng Nghymru yn 2014-15, i’w gymharu â 2013-14 (tabl 1.02 yn yr atodiad). Cafodd 2,259 o droseddau casineb eu cofnodi ar draws Cymru yn 2014-15, i’w gymharu â 1,877 yn 2013-14.

Mae adroddiad Llywodraeth CymruMynd i’r Afael â Throseddau a Digwyddiadau Casineb: Fframwaith Gweithredu Adroddiad Cynnydd 2015-16yn awgrymu bod agwedd bositif i’r cynnydd yn nifer y troseddau casineb a gofnodwyd, a hynny oherwydd bod y cynnydd yn arwydd o godi ymwybyddiaeth a chynnydd yng nghywirdeb y cofnodi. Ond, mae unrhyw gynnydd yn nifer y troseddau casineb a gofnodwyd yn destun pryder, yn enwedig gan ystyried adroddiad diweddaraf y Comisiwn Ewropeaidd yn erbyn Hiliaeth ac Anoddefgarwch ynglyn â’r DU. Mae’r adroddiad yn pwysleisio nifer o bryderon, gan nodi ‘bod trafodaethau gwleidyddol anoddefgar sylweddol yn parhau, gan ganolbwyntio ar fewnfudo, a chyfrannu tuag at y cynnydd mewn teimladau senoffobig’.

Yn ôl Llywodraeth Cymru (tudalen 2), mae tystiolaeth yn parhau i awgrymu nad yw tua 50% o droseddau casineb yn cael eu cofnodi.

megtable-cy2

Ffynhonnell: Y Swyddfa Gartref

Diffinio troseddau casineb

Mae Cyngor Cenedlaethol Prif Swyddogion yr Heddlu a Gwasanaeth Erlyn y Goron wedi cytuno ar ddiffiniad cyffredin o droseddau casineb (tudalen 6):

  • Trosedd casineb yw: ‘Unrhyw drosedd a ddehonglir gan y dioddefydd neu unrhyw unigolyn arall i fod wedi ei hysgogi gan elyniaeth neu ragfarn yn seiliedig ar hil neu hil tybiedig rhywun; crefydd neu grefydd tybiedig; cyfeiriadedd rhywiol neu gyfeiriadedd rhywiol tybiedig; anabledd neu anabledd tybiedig ac unrhyw drosedd a ysgogir gan elyniaeth neu ragfarn yn erbyn rhywun sy’n drawsrywiol neu y tybir ei fod yn drawsrywiol.’
  • Digwyddiad casineb yw: ‘Unrhyw ddigwyddiad, nad yw’n drosedd, a ddehonglir gan y dioddefydd neu unrhyw unigolyn arall i fod wedi ei hysgogi gan elyniaeth neu ragfarn yn seiliedig ar hil neu hil tybiedig rhywun; crefydd neu grefydd tybiedig; cyfeiriadedd rhywiol neu gyfeiriadedd rhywiol tybiedig; anabledd neu anabledd tybiedig ac unrhyw drosedd a ysgogir gan elyniaeth neu ragfarn yn erbyn rhywun sy’n drawsrywiol neu y tybir ei fod yn drawsrywiol.’

Ar hyn o bryd, caiff troseddau casineb eu cofnodi a’u monitro gan yr heddlu ar gyfer y nodweddion gwarchodedig canlynol – anabledd, hil, crefydd/credo, cyfeiriadedd rhywiol a hunaniaeth o ran rhywedd, er gall pobl ddioddef troseddau casineb oherwydd nodweddion eraill. Gall rhai pobl ddioddef troseddau neu ddigwyddiadau casineb oherwydd cyfuniad o fwy nag un ffactor nodedig, megis eu hil a’u hanabledd. Nid yw dioddefwr trosedd neu ddigwyddiad casineb yn gorfod perthyn i unrhyw un o’r nodweddion gwarchodedig uchod, o reidrwydd, ond mae’r sawl sy’n cyflawni’r drosedd yn credu hynny.

Mynd i’r Afael â Throseddau a Digwyddiadau Casineb: Fframwaith Gweithredu

Ym Mai 2014, cyhoeddodd Llywodraeth Cymru Mynd i’r Afael â Throseddau a Digwyddiadau Casineb: Fframwaith Gweithredu. Mae llwyddiant y fframwaith yn cael ei fesur yn erbyn un canlyniad lefel-uchel, sef:

Galluogi unigolion a chymunedau i fod yn gadarn, yn gydlynol ac yn ddiogel er mwyn mynd i’r afael â digwyddiadau a throseddau casineb.

Ategir y canlyniad lefel-uchel gan dri amcan strategol:

  • Atal – drwy herio’r agweddau sy’n sail iddo, codi ymwybyddiaeth, ymyrraeth gynnar er mwyn ei atal rhag gwaethygu, hyfforddi sefydliadau a defnyddio amcanion cydraddoldeb penodol i weithio gyda Sefydliadau Sector Cyhoeddus;
  • Cynorthwyo dioddefwyr – drwy gynyddu lefelau adrodd, annog datblygiad pellach canolfannau adrodd trydydd parti, gwella diogelwch a lles, ac ymchwilio i gymorth o safon ar gyfer dioddefwyr; a
  • Gwella’r ymateb aml-asiantaethol – drwy ymchwilio i ddata perthnasol a rhwystrau i rannu gwybodaeth, cynyddu gwaith aml-asiantaethol a mynd i’r afael â chymhellion troseddwyr.

Cynllun Cyflawni Blynyddol

Yn dilyn cyhoeddi’r fframwaith, dechreuodd Llywodraeth Cymru gynhyrchu Cynllun Cyflawni Blynyddol sy’n cynnwys camau gweithredu penodol er mwyn cyflawni amcanion strategol y fframwaith. Mae’r camau gweithredu wedi cael eu rhannu i wyth maes cyflawni:

  • Mynd i’r afael â bwlio sy’n gysylltiedig â chasineb a hybu parch;
  • Hybu cynhwysiant a chadernid;
  • Hybu cydraddoldeb a chysylltiadau da;
  • Hyfforddiant ac ymwybyddiaeth wrth gyflawni gwasanaethau;
  • Cynyddu nifer y troseddau a’r digwyddiadau sy’n cael eu hadrodd;
  • Cynyddu’r cymorth i ddioddefwyr;
  • Gwella gweithio mewn partneriaeth; a
  • Mynd i’r afael â throseddwyr.

Adroddiad Cynnydd

Mae Adroddiad Cynnydd blynyddol Llywodraeth Cymru yn dangos y cynnydd sydd wedi’i wneud tuag at gyflawni amcanion strategol y fframwaith. Mae’r camau sydd wedi eu cymryd tuag at gyflawni’r amcanion hefyd yn cael eu rhannu i’r wyth maes cyflawni uchod.

Mae Adroddiad Cynnydd 2015-16 yn cyflwyno’r wybodaeth ddiweddaraf ynglyn â’r camau sydd wedi eu cymryd i fynd i’r afael â throseddau casineb, gan gynnwys y gwaith a wnaed mewn ysgolion a gyda theuluoedd, trefnu sesiynau Ymwybyddiaeth o Droseddau Casineb, ymgyrchoedd ar y cyd gyda mudiadau, megis Dangos y Cerdyn Coch i Hiliaeth a chymryd rhan mewn digwyddiadau, megis Wythnos Ymwybyddiaeth o Droseddau Casineb.

Hawliau Plant yng Nghymru: Y Diweddaraf

17 Mehefin 2016

Erthygl gan Sian Thomas, Gwasanaeth Ymchwil Cynulliad Cenedlaethol Cymru

View this post in English | Darllenwch yr erthygl yma yn Saesneg

Dyma lun o blant yn dal dwylo

Llun: o thelonaginosuperman.wordpress.com. Dan drwydded Creative Commons

Yr wythnos diwethaf, rhoddodd y Cenhedloedd Unedig eu barn ar ba gynnydd a wnaed ar hawliau plant yng Nghymru. Yn dilyn adolygiad ledled y DU, gwnaeth fwy na 150 o argymhellion.

Mae ei argymhellion yn cynnwys materion fel Gwasanaethau Iechyd Meddwl Plant a’r Glasoed; y bwlch cyrhaeddiad mewn addysg; plant sy’n derbyn gofal; plant ag anghenion addysgol arbennig; chwarae plant; a gordewdra ymhlith plant.

Gan gyfeirio’n benodol at Gymru, mae’r Cenhedloedd Unedig:

  • Yn pryderu am gyfraddau tlodi plant uchel yn y DU ac yn dweud ei fod yn effeithio ar blant yng Nghymru a Gogledd Iwerddon fwyaf.  [Cymru sydd â’r gyfradd uchaf o dlodi plant o holl wledydd y DU, sef 31%, sy’n cyfateb i tua 172,000 o blant];
  • Yn mynegi pryderon nad yw safbwyntiau plant yn cael eu clywed yn systematig wrth lunio polisïau sy’n effeithio arnynt ac yn nodi nad oes senedd ieuenctid yng Nghymru. Mae’n argymell y dylid sefydlu un fel mater o flaenoriaeth, fel y gall plant ymgysylltu’n effeithiol a’r broses ddeddfu ar faterion sy’n effeithio arnynt. [Yr wythnos hon, lansiodd Ymgyrch dros Gynulliad Plant a Phobl Ifanc Cymru ymgynghoriad i blant a phobl ifanc ar ei syniadau am ba fath o fodel y dylid ei gael ar gyfer cynulliad ieuenctid newydd i Gymru];
  • Yn pryderu bod pwerau Comisiynydd Plant Cymru yn dal i fod yn gyfyngedig. [Gweler ein blog: Amser pwysig i hawliau plant yng Nghymru i gael cefndir am adolygiad annibynnol diweddar a oedd yn edrych ar y pwerau.]

Roedd rhai o sylwadau’r Cenhedloedd Unedig ar faterion ledled y DU yn cynnwys:

  • Mae’n pryderu o ddifrif am effeithiau y polisïau cyllidol diweddar a dyraniadau adnoddau ar hawliau plant a’u bod yn effeithio’n anghymesur ar blant mewn sefyllfaoedd difreintiedig;
  • Mae angen gwahardd, fel mater o flaenoriaeth, pob cosb gorfforol yn y teulu, gan gynnwys diddymu pob amddiffyniad cyfreithiol, fel ‘cosb resymol’, y cyfeirir ato’n aml fel ‘gwaharddiad ar daro plant’. [Ym mis Mai 2016, ymrwymodd y Prif Weinidog i fwrw ymlaen, ar sail drawsbleidiol, â deddfwriaeth a fydd yn cael gwared ar yr amddiffyniad cosb resymol yng Nghymru];
  • Dylai fod ymgynghoriad ar ganiatáu i bobl ifanc 16 ac 17 oed bleidleisio. [Os caiff Bil Cymru 2016 sydd gerbron Senedd y DU ar hyn o bryd, ei basio, byddai gan y Cynulliad bwerau i newid oed pleidleisio mewn etholiadau i’r Cynulliad];
  • Mae marwolaeth ymysg babanod a phlant yn gysylltiedig ag amddifadedd cymdeithasol ac economaidd. [Mae plant 0-17 oed sy’n byw yn rhannau mwyaf difreintiedig Cymru bron ddwywaith yn fwy tebygol o farw â’r rhai yn y rhannau lleiaf difreintiedig].

Gweler ein blog diweddar: Blaenoriaethu plant a phobl ifanc i weld ystadegau pellach ar blant yng Nghymru.

Pam bod y Cenhedloedd Unedig yn cael dweud ei ddweud?

Dyma fydd y pumed tro y mae’r Cenhedloedd Unedig wedi edrych ar y cynnydd a wnaed yn cyflawni hawliau plant a phobl ifanc ers i Lywodraeth y DU ymuno â Chonfensiwn y Cenhedloedd Unedig ar Hawliau’r Plentyn (y Confensiwn) ym 1989. Mae’r Confensiwn yn rhoi amrywiaeth eang o hawliau i blant a phobl ifanc hyd at 18 mlwydd oed, gan gynnwys yr hawl i ddiogelwch, iechyd, teulu, addysg, diwylliant a hamdden. Gweler crynodeb o’r erthyglau (PDF 19.62MB).

Yn 2011, aeth Llywodraeth Cymru gam ymhellach, gan dderbyn cydnabyddiaeth ryngwladol pan ddaeth yr unig wlad yn y DU i ymgorffori’r Confensiwn mewn cyfraith ddomestig drwy Fesur Hawliau Plant a Phobl Ifanc (Cymru). Mae hyn, yn anochel, wedi arwain at gwestiynau o ran beth yw ystyr y gyfraith gymharol newydd hon yn ymarferol a pha wahaniaethau y mae’n gwneud i fywydau bob dydd plant a phobl ifanc sy’n byw yng Nghymru.

Mae Pwyllgor y Cenhedloedd Unedig ar Hawliau’r Plentyn yn cynnwys panel o arbenigwyr rhyngwladol ar blant a phobl ifanc sydd a rôl i graffu ar sut mae llywodraethau yn gweithredu’r CCUHP.

Ar ba dystiolaeth mae’r Cenhedloedd Unedig yn gwneud eu dyfarniad?

Mae’r dyfarniad yn seiliedig ar dystiolaeth ysgrifenedig gan y DU a’r llywodraethau datganoledig; pob un o’r pedwar Comisiynydd Plant yn y DU; adroddiadau cenedlaethol gan sefydliadau anllywodraethol yn ogystal â thystiolaeth a ddarparwyd gan blant a phobl ifanc. Mae cynrychiolwyr o’r Cenhedloedd Unedig wedi ymweld â’r DU a Chymru i gwrdd â rhanddeiliaid a phlant a phobl ifanc. O ganlyniad, aeth cynrychiolwyr o Gymru a’r DU i Genefa i roi tystiolaeth bellach ac ateb cwestiynau am beth yn fwy y mae’n rhaid i San Steffan a Llywodraeth Cymru ei wneud i weithredu’r Confensiwn yn llawn.

O ddiddordeb i Aelodau’r Cynulliad a rhanddeiliaid eraill, efallai, fydd yr amrywiaeth o dystiolaeth ysgrifenedig sydd wedi’i chyflwyno i’r Cenhedloedd Unedig. Mae hyn yn cynnwys:

Beth nesaf yng Nghymru?

Rhoddodd y Cenhedloedd Unedig ei barn ddiwethaf ar hawliau plant yng Nghymru yn ôl yn 2008. Mewn ymateb i’w argymhellion, cyhoeddodd Llywodraeth Cymru ar y pryd Gwneud Pethau’n Iawn – cynllun gweithredu 5 mlynedd. Nid ydym wedi clywed eto sut bydd Llywodraeth Cymru newydd, ac Ysgrifennydd y Cabinet dros Gymunedau a Phlant, Carl Sargeant, yn ymateb i’r hyn y mae’r Cenhedloedd Unedig wedi’i ddweud yn yr adroddiad mwyaf diweddar.

Mae’n werth nodi bod y cabinet ar gyfer Llywodraeth newydd Cymru yn cynnwys Ysgrifennydd Cabinet y mae ei deitl yn benodol yn cynnwys plant. Wrth gyhoeddi hyn yn y Cyfarfod Llawn ar 24 Mai 2016, cadarnhaodd y Prif Weinidog, ‘rydym yn nodi buddiannau plant fel cyfrifoldeb gweinidogol ar wahân’. O ystyried ymrwymiadau datganedig sawl Llywodraeth Cymru olynol i hawliau plant, mae canfyddiadau diweddaraf y Cenhedloedd Unedig yn debygol o ddarparu sail ar gyfer gwaith craffu pellach yn ystod y Pumed Cynulliad.