Dyfodol Tirweddau Dynodedig yng Nghymru

24 Mawrth 2017

Erthygl gan Dr Dr Katy Orford, Gwasanaeth Ymchwil Cynulliad Cenedlaethol Cymru

View this post in English | Darllenwch yr erthygl yma yn Saesneg

Ar 28 Mawrth 2017, cynhelir dadl yn y cyfarfod llawn ar yr adolygiad o Barciau Cenedlaethol ac Ardaloedd o Harddwch Naturiol Eithriadol. Mae’r blog hwn yn amlinellu’r adolygiad o dirweddau dynodedig a gynhaliwyd yn 2015 a’r gwaith sy’n mynd rhagddo i benderfynu ar rôl a gweledigaeth tirweddau Cymru yn y dyfodol.

Tirweddau Dynodedig yng Nghymru

Tirwedd Bryniau Clwyd

Llun o Flickr gan Andrew. Dan drwydded Creative Commons.

Mae tirweddau sydd o bwysigrwydd cenedlaethol yng Nghymru a Lloegr wedi cael eu dynodi fel Parciau Cenedlaethol neu Ardaloedd o Harddwch Naturiol Eithriadol (AHNE) o dan y Ddeddf Parciau Cenedlaethol a Mynediad at Gefn Gwlad 1949.

Mae tua 25 y cant o dir Cymru yn Dirwedd Dynodedig. Mae Cymru yn gartref i bedwar AHNE (Ynys Môn, Bryniau Clwyd a Dyffryn Dyfrdwy, Pen Llŷn a Gŵyr – ac at hynny, mae AHNE Dyffryn Gwy yn rhychwantu Cymru a Lloegr) a thri Pharc Cenedlaethol (Bannau Brycheiniog, Arfordir Sir Benfro ac Eryri). Ym 1952, dynodwyd Parc Cenedlaethol Arfordir Sir Benfro yn Barc Cenedlaethol arfordirol cyntaf y DU, ac ym 1956 cafodd Gŵyr ei ddynodi fel AHNE cyntaf y DU.

Trefniadau rheoli cyfredol a diben Parciau Cenedlaethol ac Ardaloedd o Harddwch Naturiol Eithriadol

Ar hyn o bryd, caiff Parciau Cenedlaethol Cymru eu rheoli gan Awdurdodau Parciau Cenedlaethol, sef yr awdurdod cynllunio statudol. Mae’r tirweddau hyn, sydd o bwysigrwydd cenedlaethol, yn cael eu gwarchod gan gyfraith cynllunio. Mae gan Barciau Cenedlaethol ddau ddiben statudol:

  • Gwarchod a gwella harddwch naturiol, bywyd gwyllt a threftadaeth ddiwylliannol eu hardaloedd; a
  • Hyrwyddo cyfleoedd i’r cyhoedd ddeall a mwynhau nodweddion arbennig eu hardaloedd.

Os bydd gwrthdaro rhwng y ddau ddiben statudol hyn, rhaid i’r Awdurdod Parc Cenedlaethol roi blaenoriaeth i warchod a gwella harddwch naturiol, bywyd gwyllt a threftadaeth ddiwylliannol yr ardal, yn unol ag ‘Egwyddor Sandford’.

Mae Ardaloedd o Harddwch Naturiol Eithriadol yn ardaloedd a ddynodir er mwyn gwarchod a gwella eu harddwch naturiol, ac maent yn wahanol i’r Parciau Cenedlaethol gan nad oes diben statudol iddynt hyrwyddo cyfleoedd i’r cyhoedd fwynhau a deall yr ardal. Mae gan ddynodiad AHNE yr un statws o safbwynt cynllunio â Pharc Cenedlaethol, ond tra bo Parc Cenedlaethol yn gyfrifol am ei swyddogaethau cynllunio’i hun, yr awdurdod cynllunio lleol perthnasol sy’n gyfrifol am hyn yn achos AHNE.

Adolygiad o Dirweddau Dynodedig

Yn 2014, bu i Carl Sargeant, sef Y Gweinidog Cyfoeth Naturiol ar y pryd, gomisiynu grŵp o arbenigwyr (yr Athro Terry Marsden, John Lloyd-Jones a Dr Ruth Williams) i gynnal Adolygiad o Dirweddau Dynodedig. Wrth lansio’r adolygiad, tynnodd y Gweinidog sylw at y ffaith bod yr amseriad yn addas gan fod saith deg o flynyddoedd bron ers i ddibenion statudol y Parciau Cenedlaethol a’r Ardaloedd o Harddwch Naturiol Eithriadol gael eu nodi am y tro cyntaf mewn deddfwriaeth. Diben yr adolygiad o dirweddau dynodedig oedd ‘sicrhau eu bod yn gallu gwrthsefyll yr heriau sy’n eu hwynebu heddiw a’r hyn a ddaw yn y dyfodol, a datblygu hefyd ar eu statws yn rhyngwladol’. Un o’r newidiadau a ystyriwyd oedd p’un a ddylid symud i gael un dynodiad yn unig.

Roedd y prif argymhellion a wnaed yn yr Adolygiad o Dirweddau Dynodedig (2015) i Lywodraeth Cymru yn cynnwys:

  • Ni ddylid cael un dynodiad yn unig fel bod y dynodiad AHNE a Pharc Cenedlaethol yn cael ei gadw yn y dyfodol;
  • Dylid cadw enwau “Parciau Cenedlaethol” ac “Ardaloedd o Harddwch Naturiol Eithriadol”, a chyfeirio atynt gyda’i gilydd fel “Tirweddau Cenedlaethol Cymru”;
  • Dylai fod tri diben statudol cydgloedig ar gyfer y Parciau Cenedlaethol a’r Ardaloedd o Harddwch Naturiol Eithriadol fel ei gilydd; sef:
    • Gwarchod a gwella’r dirwedd unigryw a rhinweddau morweddol yr ardal (Diben Gwarchod);
    • Hybu lles ffisegol a meddyliol drwy fwynhau a deall tirwedd yr ardal (Diben Lles Dynol); a
    • Hybu ffurfiau cynaliadwy o ddatblygiad economaidd a chymunedol yn seiliedig ar reoli adnoddau naturiol a threftadaeth ddiwylliannol yr ardal (Diben Rheoli Adnoddau Cynaliadwy)
  • Dylid cael Dyletswydd Statudol newydd, sef i gyfrannu at ddiwallu tri diben Tirweddau Cenedlaethol;
  • Dylai Egwyddor Sandford, sy’n cadarnhau blaenoriaeth y diben cadwraeth, yn cael ei defnyddio ar draws yr holl dirweddau dynodedig; a
  • Dylai Cynulliad Cenedlaethol Cymru, wrth iddo esblygu ei bensaernïaeth fewnol ei hun, ystyried y berthynas rhyngddo a Thirweddau Cenedlaethol Cymru i sicrhau y cynhelir cymaint o graffu ac atebolrwydd ag y bo modd.

Mae blogiau blaenorol yn amlinellu’r adolygiad ymhellach a’r argymhellion o ganlyniad; Adolygiad o Dirweddau Dynodedig Cymru: Parciau Cenedlaethol ac AHNE, Adolygiad o Dirweddau Dynodedig: Argymhellion o Gyfnod 1 a Beth nesaf ar gyfer Tirweddau Cenedlaethol Cymru?.

Yn dilyn yr adolygiad, bu i’r Gweinidog Cyfoeth Naturiol ffurfio Gweithgor Tirweddau’r Dyfodol. Mae’r grŵp, o dan arweiniad yr Arglwydd Dafydd Elis-Thomas AC, yn cynnwys cynrychiolwyr o’r Barciau Cenedlaethol, Ardaloedd o Harddwch Naturiol Eithriadol, grwpiau amgylcheddol, busnesau a llywodraeth leol i archwilio’r argymhellion. At hynny, byddai’n caniatáu ystyriaeth o’r argymhellion hyn yng nghyd-destun deddfwriaeth newydd; Deddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol (Cymru) 2015 a Deddf yr Amgylchedd (Cymru) 2016 (a gafodd eu gweithredu o ganlyniad i’r adolygiad).

Mae’r Cylch Gorchwyl (PDF 195.4KB) ar gyfer Gweithgor Tirweddau’r Dyfodol yn nodi’r aelodaeth ynghyd â bwriad y grŵp i gynghori ynghylch y themâu sy’n codi yn yr adroddiad. Mae disgwyl i’r adroddiad, sydd i’w gyhoeddi cyn bo hir, ddisgrifio rôl a gweledigaeth tirweddau dynodedig Cymru yn y dyfodol. Mewn llythyr interim (PDF 62.6KB) at y Gweinidog ar y pryd ym mis Mai 2016, cyn etholiadau’r Cynulliad, nododd y Cadeirydd ei bod yn glir y bydd angen mabwysiadu ffyrdd newydd o weithio.

 

Gwasanaethau Eirioli Plant: Dim mwy o gamgychwyn

23 Mawrth 2017

Erthygl gan Sian Hughes, Gwasanaeth Ymchwil Cynulliad Cenedlaethol Cymru

View this post in English | Darllenwch yr erthygl yma yn Saesneg

Ar 29 Mawrth 2017 bydd y Cynulliad yn trafod adroddiad y Pwyllgor Plant, Pobl Ifanc ac Addysg ar yr ymchwiliad i’r ddarpariaeth o ran eiriolaeth statudol [PDF 519KB], a gyhoeddwyd ar 2 Chwefror 2017. Cyhoeddodd Llywodraeth Cymru ei hymateb [PDF 138KB] ym mis Mawrth 2017.

Beth yw eiriolaeth?

Dyma lun o blentyn

Lun: Image from maxpixel.freegreatpicture.com. Dan drwydded Creative Commons

Mae Safonau Cenedlaethol ar gyfer Darparu Gwasanaethau Eiriolaeth Plant 2003 Llywodraeth Cymru [PDF 498KB] yn dweud:

Mae eiriolaeth yn ymwneud â siarad dros blant a phobl ifanc. Mae eiriolaeth yn ymwneud â galluogi plant a phobl ifanc i sicrhau bod eu hawliau yn cael eu parchu a bod eu barn a’u dymuniadau’n cael eu clywed bob amser. Mae eiriolaeth yn ymwneud â chyflwyno barn, dymuniadau ac anghenion plant a phobl ifanc i lunwyr penderfyniadau, a’u helpu i fynd drwy’r system.

Mae gofynion statudol ar awdurdodau lleol i ddarparu gwasanaethau eiriolaeth annibynnol ar gyfer plant a phobl ifanc sy’n derbyn gofal, rhai sy’n gadael gofal a phlant mewn angen, i ddechrau o dan Ddeddf Plant 1989 ac yn fwy diweddar wedi’i ymgorffori i mewn i’r Ddeddf Gwasanaethau Cymdeithasol a Llesiant (2014).

Mae ystadegau diweddaraf Llywodraeth Cymru yn nodi bod 28,105 o blant a allai fod yn gymwys i gael gwasanaethau eiriolaeth statudol yn 2016. O’r rhain, roedd 5,660 yn blant sy’n derbyn gofal; roedd 3,060 ar y gofrestr amddiffyn plant; ac roedd 19,385 yn blant mewn angen.

Pam mae’n bwysig

Cafodd pwysigrwydd plant sy’n derbyn gofal yn gallu cael mynediad at eiriolwyr annibynnol ei godi pan ganfu adroddiad ar Ymchwiliad Waterhouse (a gyhoeddwyd yn 2000) nad oedd neb wedi gwrando ar ddioddefwyr degawdau o gam-drin rhywiol a chorfforol eang o blant mewn cartrefi gofal yng ngogledd Cymru nac wedi’u credu. Argymhellir y dylai pob plentyn sy’n derbyn gofal gael mynediad at eiriolwr annibynnol.

Yn yr adroddiad Lleisiau coll, yr hawl i gael eu clywed ym mis Gorffennaf 2014, dywedodd Comisiynydd Plant Cymru ar y pryd:

Does dim yn ein hatgoffa’n gliriach o hyn na’r honiadau newydd sydd wedi ymddangos o gam-drin hanesyddol yng ngogledd Cymru a sefydlu Operation Pallial ac Adolygiad Macur. Mae amlygrwydd sgandalau cam-drin hanesyddol ar hyn o bryd yn dangos pa mor bwysig yw hi i ni sicrhau ar unwaith bod y gwasanaeth eirioli i blant a phobl ifanc yn gweithio’n iawn heddiw. Mae eiriolaeth yn ein galluogi i greu diwylliant lle’r ydym ni’n gwrando ar blant a phobl ifanc, diwylliant lle gallwn ni ddiogelu ein plant yn well. Yn gryno, mae eiriolaeth yn diogelu plant a phobl ifanc.

Dywedodd y Gwasanaeth Eiriolaeth Ieuenctid Cenedlaethol wrth Bwyllgor Plant, Pobl Ifanc ac Addysg Cynulliad Cenedlaethol Cymru:

Statutory advocacy is fundamentally a provision to protect and safeguard the most vulnerable children and young people in Wales. We must not lose sight into the history of why advocacy is so critical in Wales which was a direct result of many children being abused whilst in the care of local authorities. The recommendations from Sir Ronald Waterhouse report; “Lost in Care” are still as relevant today as it was in 2000.

Adroddiadau ers Waterhouse

Rhwng 2003 a 2014 cafwyd saith adroddiad yn nodi pryderon am wasanaethau eiriolaeth a’r ffordd orau o’u cyflwyno yng Nghymru.

Rhwng 2008 a 2010, cyhoeddodd Pwyllgor Plant a Phobl Ifanc y Trydydd Cynulliad dri adroddiad a gwnaeth nifer o argymhellion ac ailadrodd galwadau ynghylch darparu gwasanaethau eiriolaeth ar gyfer plant sy’n derbyn gofal a grwpiau eraill o blant sy’n agored i niwed. Mae’r rhain i’w gweld ar wefan y Cynulliad Cenedlaethol:

Sefydlwyd Comisiynydd Plant Cymru yn 2001, y cyntaf yn y DU. Yn 2003, cyhoeddodd y Comisiynydd Plant ar y pryd ei adroddiad Datgan Pryderon [PDF 720KB] a oedd yn cynnwys adolygiad o ddarpariaeth eiriolaeth. Rhwng 2012 a 2014, cyhoeddodd y Comisiynydd Plant ar y pryd dri adroddiad a gwnaeth gyfres o argymhellion mewn perthynas â gwasanaethau eiriolaeth statudol

Yn ôl adroddiad 2014, roedd ansawdd a maint comisiynu darpariaeth gwasanaethau eiriolaeth yn amrywio’n sylweddol rhwng awdurdodau lleol a:

Heb newid sylweddol mae’r model lleol hwn o gomisiynu’n debygol o barhau â’r diffygion sydd yn y ddarpariaeth gyfredol, sydd wedi’u cofnodi’n helaeth. Mae’n bryd i ni symud at fodel cenedlaethol o gomisiynu yn y gobaith y byddai’n darparu’r ffocws, y sbardun a’r strwythurau atebolrwydd sydd, yn fy ngolwg i, yn absennol ar hyn o bryd.

Arweiniodd yr adroddiadau a gyhoeddwyd gan y Comisiynydd Plant at Lywodraeth Cymru yn cyflawni gwaith a sefydlu Grŵp Arbenigol Gweinidogol ar Eiriolaeth yn 2014 i ddatblygu cynnig ar gyfer Dull Cenedlaethol o ran Gwasanaethau Eiriolaeth Statudol.

Beth wnaeth y Pwyllgor ddarganfod

Clywodd y Pwyllgor fod oedi rhwystredig ac annerbyniol wedi bod o ran cytuno ar Ddull Cenedlaethol o ran Gwasanaethau Eiriolaeth Statudol a’i roi ar waith. Fodd bynnag, clywodd y Pwyllgor hefyd fod cynnydd wrth gytuno ar y Dull Cenedlaethol yn cael ei wneud yn ystod yr ymchwiliad hwn. Dywedodd Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru ei bod yn siŵr y byddai gan awdurdodau lleol ddull ar waith o ran comisiynu gwasanaethau eiriolaeth wedi’i gytuno ar gyfer Cymru gyfan erbyn mis Mehefin 2017.  Dywedodd Carl Sargeant, Ysgrifennydd y Cabinet dros Gymunedau a Phlant, mai dyma yr oedd yn ei ddisgwyl ac roedd wedi ei gwneud yn glir y byddai sancsiynau pe na fyddai hyn yn cael ei gyflawni.

Mae gweithredu’r Dull Cenedlaethol wedi costio rhwng £1 a £1.1 miliwn, gan gynnwys ‘cynnig gweithredol’. Cynnig gweithredol yw lle mae pob plentyn a pherson ifanc yn cael gwybod am y gwasanaethau eiriolaeth a sut y gallent gael gafael ar eiriolwr ar yr adeg y maent yn mynd i mewn i’r system gofal statudol.  Roedd Llywodraeth Cymru wedi dyrannu £500-550,000 tuag at y costau hyn.  Er bod Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru yn cydnabod y gystadleuaeth am yr adnoddau sydd ar gael, cadarnhaodd fod lefel o ymrwymiad i ddod o hyd i’r arian sy’n weddill ar gyfer y Model Cenedlaethol.

Mae’r Pwyllgor yn gwneud wyth argymhelliad yn ei adroddiad, gan gynnwys y rhai canlynol yn argymell bod Llywodraeth Cymru yn:

  • Monitro a sicrhau bod pob awdurdod lleol wedi ymrwymo’n weithredol i’r Dull Cenedlaethol erbyn mis Ionawr 2017;
  • Monitro gwariant yr awdurdodau lleol ar wasanaethau eiriolaeth statudol yn flynyddol, a sicrhau bod y gwasanaethau’n cael eu hariannu yn unol â’r asesiad dadansoddi anghenion y boblogaeth;
  • Comisiynu adolygiad annibynnol o gynnydd ar ddiwedd y flwyddyn gyntaf y bydd y Dull Cenedlaethol ar waith;
  • Darparu diweddariad manwl i’r Pwyllgor ar y cynnydd o ran gweithredu Dull Cenedlaethol ym mis Mehefin 2017.

Y Lladdwr Distaw. Aelodau’r Cynulliad i drafod adroddiad canser yr ofari.

23 Mawrth 2017

Erthygl gan Sarah Hatherley, Gwasanaeth Ymchwil Cynulliad Cenedlaethol Cymru

View this post in English | Darllenwch yr erthygl yma yn Saesneg

Canser yr ofari

Caiff canser yr ofari ei ddisgrifio’n aml fel ‘y lladdwr distaw’ oherwydd nad yw’r symptomau’n adnabyddus neu’n aml yn cael eu camgymryd, sy’n golygu bod y cyflwr fel arfer yn cael ei ddarganfod yn hwyr, pan fydd triniaeth lwyddiannus yn llawer anoddach.

Canser yr ofari yw’r pedwerydd achos mwyaf cyffredin o farwolaethau o ganser ymhlith menywod yng Nghymru, gyda 238 o farwolaethau yn 2014.

Trafododd Pwyllgor Deisebau y Cynulliad Cenedlaethol ddeiseb a gyflwynwyd gan Margaret Hutcheson, nyrs gofal lliniarol sydd wedi ymddeol, yn galw ar Lywodraeth Cymru i gefnogi sgrinio blynyddol ar gyfer canser yr ofari. Casglodd y ddeiseb 104 o lofnodion ar-lein. Ar 9 Chwefror 2017 cyhoeddodd y Pwyllgor Deisebau ei adroddiad. Bydd Aelodau’r Cynulliad yn trafod yr adroddiad yn y Cyfarfod Llawn ar 27 Mawrth 2017.

Adroddiad y Pwyllgor

Er nad oedd y Pwyllgor yn cefnogi uchelgais y deisebydd am raglen sgrinio genedlaethol yn defnyddio’r prawf gwaed CA125, roedd yn cytuno bod canfod cynnar yn bwysig, gan gydnabod arwyddocâd diagnosis cyn gynted â phosibl ar gyfer canser yr ofari. Clywodd y Pwyllgor, yn anffodus, fod llawer o achosion o ganser yr ofari yn cael diagnosis yn hwyr, sy’n golygu na fydd llawer o fenywod yn cael eu trin nes ei bod yn rhy hwyr, pan fydd llai o ddewisiadau iddynt o ran triniaeth. Dywedodd y Pwyllgor ei fod am weld gwelliannau o ran sgrinio i ganiatáu diagnosis cynnar o ganser yr ofari, ond daeth i’r casgliad nad oes prawf sgrinio digon dibynadwy ar hyn o bryd i’w ddefnyddio ar gyfer canser yr ofari:

Fe wnaeth y Pwyllgor gymryd tystiolaeth fanwl ar effeithiolrwydd y prawf gwaed CA125, ac ar ddulliau canfod posibl eraill, ond yn syml, nid oes digon o dystiolaeth ar hyn o bryd i brofi’n bendant y gellid arbed bywydau drwy gyflwyno rhaglen sgrinio flynyddol. Fodd bynnag, fe wnaeth argymell y dylid cadw llygad ar y posibilrwydd o raglen o’r fath.

Mae yna amryw dreialon yn edrych ar ffyrdd o atal a chanfod canser yr ofari yn gynharach.

Sgrinio canser

Mae sgrinio am ganser yn cynnwys profi pobl sy’n ymddangos yn iach am arwyddion a allai ddangos bod canser yn datblygu. Ar hyn o bryd, mae poblogaeth y DU yn cael eu sgrinio ar gyfer canser y fron, ceg y groth a’r coluddyn. Er mwyn gallu cynnig prawf sgrinio drwy’r GIG, mae angen profi bod y prawf yn gywir ac yn ddiogel. Mae astudiaethau yn mynd rhagddynt i ddod o hyd i brawf sgrinio canser yr ofari ar gyfer y boblogaeth gyffredinol, ond ni fydd prawf sgrinio ar gael yng Nghymru nac yn unrhyw ran o’r DU nes i’r gwaith hwn gael ei gwblhau. Mae Llywodraeth Cymru wedi datgan yn glir na fydd yn cyflwyno rhaglen sgrinio canser yr ofari oni bai bod hyn yn cael ei argymell gan Bwyllgor Sgrinio Cenedlaethol y DU, sy’n darparu cyngor annibynnol, arbenigol i holl Weinidogion y DU ynglŷn â sgrinio.

Y prawf gwaed CA125

Caiff CA125 ei adnabod fel marciwr tiwmor ar gyfer canser yr ofari. Cemegyn sy’n cael ei ryddhau gan gelloedd canser sy’n cylchredeg yn y llif gwaed yw marciwr tiwmor. Mae menywod sydd â chanser yr ofari yn tueddu i fod â lefelau uwch o CA125 yn eu gwaed na menywod nad ydynt yn dioddef o ganser yr ofari. Ond gall lefel CA125 hefyd fod yn uwch am resymau eraill nad ydynt yn ymwneud â chanser. Felly nid yw’r prawf yn gwbl ddibynadwy. Gallai’r prawf gwaed CA125 ganfod canser yr ofari, ond mae ymchwil yn dangos nad yw’n ddigon cywir i gael ei ddefnyddio fel rhan o raglen sgrinio oherwydd y gallai canlyniadau positif hefyd fod o ganlyniad i gyflyrau eraill.

Treial Cydweithredol y DU ar gyfer Sgrinio am Ganser yr Ofari (UKTOCS)

Roedd y treial UKCTOCS, a ddechreuodd yn 2001, yn cynnwys 200,000 o fenywod rhwng 50 a 74 oed. Mae’n dreial ar hap lle caiff y menywod sy’n cymryd rhan eu dewis ar hap i gael eu sgrinio naill ai drwy brawf CA125 neu archwiliad uwchsain, neu i grŵp rheoli sy’n cael eu dilyn heb sgrinio. Cafodd canlyniadau’r treial UKCTOCS eu cyhoeddi ym mis Rhagfyr 2015. Roeddent yn nodi y gall sgrinio yn seiliedig ar brawf gwaed blynyddol helpu i leihau nifer y menywod sy’n marw o ganser yr ofari tua 20 y cant. Roedd y canlyniad yn debyg ar gyfer menywod a gafodd archwiliad uwchsain. Fodd bynnag, roedd y canlyniadau’n cynnwys ‘bwlch hyder’ mawr – maint yr ansicrwydd yn y canlyniad i bob diben. Roedd hyn oherwydd mai nifer fach o fenywod sydd wedi datblygu canser yr ofari ac wedi marw ohono hyd yn hyn yn y treial – tua 650 allan o 200,000 – ac mae’n golygu y gallai amrediad y budd posibl fod unrhyw le rhwng 0 a 40 y cant. Felly, daeth yr astudiaeth i’r casgliad bod angen rhagor o amser dilynol i sefydlu amcangyfrifon mwy penodol o ran faint o farwolaethau o ganser yr ofari y gellid eu hatal drwy sgrinio. O ganlyniad, bydd yn parhau i redeg am dair blynedd arall.

Argymhellion y Pwyllgor

Er i’r Pwyllgor ddod i’r casgliad na allai argymell cyflwyno sgrinio blynyddol ar gyfer canser yr ofari, gwnaeth dri argymhelliad:

  • Bod Llywodraeth Cymru yn cadw golwg ar y posibilrwydd o raglen sgrinio genedlaethol;
  • Dylid gwneud rhagor o waith gyda meddygon teulu i sicrhau bod menywod sydd â symptomau canser yr ofari yn cael eu hatgyfeirio am brofion priodol; a
  • Dylid gwneud rhagor i wella ymwybyddiaeth o ganser yr ofari gan gynnwys nodi symptomau cyffredin a rhoi cyngor ynghylch pryd y dylai pobl ofyn am gymorth meddygol.

Mae gwaith ymchwil yn cael ei wneud i ffyrdd gwell o sgrinio ar gyfer canser yr ofari. Y gobaith yw y bydd gwelliannau mewn profion sgrinio yn arwain yn y pen draw at gyfradd is o farwolaethau yn sgil canser yr ofari.

Gallwch weld beth yw barn rhai o’r prif elusennau canser fel Ovarian Cancer Action, Cancer Research UK a Target Ovarian Cancer drwy fynd i dudalen y Pwyllgor Deisebau.

Diweddariad ar Brexit

22 Mawrth 2017

Erthygl gan Nigel Barwise, Gwasanaeth Ymchwil Cynulliad Cenedlaethol Cymru

View this post in English | Darllenwch yr erthygl yma yn Saesneg

Mae’r Gwasanaeth Ymchwil yn cyhoeddi bwletin bob pythefnos ar ‘Adael yr Undeb Ewropeaidd’ (Brexit) ar gyfer y Pwyllgor Materion Allanol a Deddfwriaeth Ychwanegol ynghylch datganiadau ac adroddiadau diweddaraf y llywodraeth, Senedd y DU, yr UE ac eraill.

Gweler wefan y Cynulliad am yr wybodaeth ddiweddaraf (PDF, 202KB).

blog-image-uk-eu-flags-003

Ffynhonnell: Baner y DU a’r UE, a drwyddedwyd o dan Dave Kellam, Creative Commons

Gwneud y gorau o’r môr

21 Mawrth 2017

Erthygl gan Wendy Dodds Gwasanaeth Ymchwil Cynulliad Cenedlaethol Cymru

View this post in English | Darllenwch yr erthygl hon yn Saesneg

Mae dadl ar 22 Mawrth 2017 yn galw ar “Lywodraeth Cymru i gyflwyno Cynllun Morol uchelgeisiol i gefnogi datblygiad cynaliadwy yr economi las, a’i gwneud yn elfen ganolog o’i strategaeth economaidd newydd.” Mae’r blog hwn yn edrych yn gryno ar ddatblygu Cynllun Morol ar gyfer Cymru, ac yn ystyried potensial yr economi las ar gyfer Cymru.

traeth yng Nghymru Cynllunio Morol

Mae ymgynghoriad ar Gynllun Morol Cenedlaethol Cymru Llywodraeth Cymru (WNMP ) i fod i gael ei gynnal ganol 2017. Bydd yn cynnwys ardaloedd glannau Cymru a rhanbarth môr mawr Cymru – sydd bron yn dyblu maint Cymru. Hwn fydd y cynllun cyntaf o’i fath yng Nghymru i ganolbwyntio ar foroedd Cymru, ac yn bwysig, i fynegi sut y gallant gefnogi llesiant y cenedlaethau presennol a chenedlaethau’r dyfodol. Bydd Cynllun Morol Cenedlaethol Cymru yn cyflwyno dull a arweinir gan gynllun traws-sector integredig o wneud penderfyniadau, a bydd yn llywio systemau rheoleiddio fel trwyddedu morol.

Mae ymgynghoriad ar Gynllun Morol Cenedlaethol Cymru Llywodraeth Cymru (WNMP ) i fod i gael ei gynnal ganol 2017. Bydd yn cynnwys ardaloedd glannau Cymru a rhanbarth môr mawr Cymru – sydd bron yn dyblu maint Cymru. Hwn fydd y cynllun cyntaf o’i fath yng Nghymru i ganolbwyntio ar foroedd Cymru, ac yn bwysig, i fynegi sut y gallant gefnogi llesiant y cenedlaethau presennol a chenedlaethau’r dyfodol. Bydd Cynllun Morol Cenedlaethol Cymru yn cyflwyno dull a arweinir gan gynllun traws-sector integredig o wneud penderfyniadau, a bydd yn llywio systemau rheoleiddio fel trwyddedu morol.

Caiff gweithgaredd cynllunio morol yng Nghymru ei arwain gan Ddeddf y Môr a Mynediad i’r Arfordir 2009 a Datganiad Polisi Morol y DU, a lofnodwyd gan yr holl weinyddiaethau datganoledig a Llywodraeth y DU ym mis Mawrth 2011. Yn sail i hyn mae ymrwymiad i bum Amcan Forol Lefel Uchel a gweledigaeth ar gyfer cefnforoedd a moroedd glân, iach, diogel, cynhyrchiol a bioamrywiol.

Mae awdurdodau cynllunio morol eraill, fel y Sefydliad Rheoli Morol, yn gweithio i ddatblygu cynlluniau morol mewn ardaloedd yn Lloegr, fel y de-orllewin a’r gogledd-orllewin, sy’n ffinio â dyfroedd Cymru yn aberoedd Hafren a Dyfrdwy. Cyhoeddodd yr Alban ei chynllun morol cenedlaethol yn 2015 ac mae’n gweithio gyda phartneriaethau cynllunio morol i gynllunio’n rhanbarthol.

Economi las (neu wyrdd)

Mae Llywodraeth Cymru yn ystyried twf gwyrdd yng Nghymru fel:

meithrin twf economaidd, datblygiad a thegwch cymdeithasol a hefyd sicrhau bod modd i’n hasedau naturiol barhau i ddarparu’r adnoddau a’r gwasanaethau amgylcheddol o safbwynt ein llesiant.

Yng nghyd-destun Cymru, mae twf gwyrdd felly’n cynnwys yr amgylchedd morol ac arfordirol.

Mae Bargen Las Newydd y Sefydliad Economeg Newydd yn nodi gweledigaeth ar gyfer adfywio cymunedau arfordirol a diogelu adnoddau naturiol. Ei nod yw cydbwyso anghenion economaidd a chymdeithasol cymunedau gyda rhai ein hamgylchedd morol er mwyn sicrhau eu bod yn ffynnu eto.

Yn ôl Y Comisiwn Ewropeaidd, mae’r economi las yn werth tua 5.4 miliwn o swyddi ac yn creu Gwerth Ychwanegol Crynswth o bron i €500 biliwn y flwyddyn ar draws Ewrop. Mae Cynllun Gweithredu’r Comisiwn ar gyfer Strategaeth Forol yn Ardal yr Iwerydd yn canolbwyntio’n gryf ar yr ‘economi las’ ac mae’n pennu blaenoriaethau morol ar gyfer 2013-2020, sy’n cynnwys agweddau fel ynni adnewyddadwy’r môr, pysgodfeydd a dyframaeth, ymchwil a buddsoddiad.

Yn ystod y Pedwerydd Cynulliad, cynhaliodd y Pwyllgor Menter a Busnes ymchwiliad i Botensial yr Economi Forwrol yng Nghymru (adroddiad terfynol Chwefror 2016 (PDF: 952 KB)). Clywodd y Pwyllgor gan amrywiaeth o randdeiliaid, gan gynnwys Llywodraeth yr Iwerddon, am eu dull o gynllunio morol. Mae Harnessing Our Ocean Wealth – An Integrated Marine Plan for Ireland (PDF 2.05 MB), a gyhoeddwyd yn 2012, yn rhoi pwyslais cryf ar hybu’r economi morol ac mae’n cynnwys targedau fel cynyddu’r trosiant o economi’r cefnfor i fwy na €6.4 biliwn erbyn 2020. Un o brif ganfyddiadau’r Pwyllgor oedd y dylai Llywodraeth Cymru:

sicrhau bod Cynllun Morol Cymru yn darparu fframwaith cynhwysfawr a chyffredinol ar gyfer datblygu adnoddau morol Cymru a’i chymunedau arfordirol yn gynaliadwy. Dylai gynnwys amcanion a thargedau mesuradwy – gan gynnwys perfformiad economaidd – a dylid ei roi ar waith gan ddefnyddio dull ‘Llywodraeth gyfan’, wedi’i fodelu ar Gynllun Morol Integredig Iwerddon.

Mae amrywiaeth o ddiwydiannau morol yng Nghymru yn ceisio gwneud y gorau o’r cyfraniad y gall moroedd Cymru ei wneud i ddatblygu cynaliadwy. Mae Strategaeth Bwyd Môr Cymru (PDF 56 KB) yn strategaeth sy’n eiddo diwydiant ac sy’n cael ei harwain gan ddiwydiant, a gyhoeddwyd gan Seafish, sy’n ceisio cynnydd o 30 y cant yng nghynnyrch pysgodfeydd a dyframaeth erbyn 2025 a chynnydd o 10 y cant mewn cyflogaeth o fewn yr un amserlen. Gallai sectorau eraill, fel ynni adnewyddadwy’r môr, weld Cymru yn chwarae rhan flaenllaw yn fyd-eang o ran ynni morol. Ar hyn o bryd yng Nghymru, mae dau Barth Arddangos tonnau a ffrwd llanw, cytundebau gwely’r môr ar gyfer tri phrosiect tonnau a ffrwd llanw a chwmnïau fel Tidal Lagooon Power yn cynllunio prosiectau ynni môr-lynnoedd llanw sylweddol yng Nghymru, gan gynnwys Morlyn Llanw Bae Abertawe.

Canfu gwaith gan y Celtic Seas Partnership (Prosiect a ariannwyd gan EU LIFE + dan arweiniad WWF) fod y Môr Celtaidd yn darparu swyddi ar gyfer 400,000 o bobl, gan wneud cyfraniad blynyddol i’r economi o tua £15 biliwn. Canfu ei waith ar dueddiadau yn y dyfodol dros yr ugain mlynedd nesaf y bydd y dyfroedd hyn yn brysurach, gan greu cystadleuaeth am le a heriau o ran sicrhau ein bod yn byw o fewn cyfyngiadau amgylcheddol. Mae Llywodraeth Cymru wedi ymrwymo i weithredu dull sy’n seiliedig ar ecosystem o reoli’r amgylchedd morol. Er enghraifft, mae Cyfarwyddeb Fframwaith Strategaeth Forol yr UE (MSFD) yn ei gwneud yn ofynnol i sicrhau Statws Amgylcheddol Da (GES) erbyn 2020 ym moroedd Cymru. Mae Deddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol (Cymru) 2015 hefyd yn ei gwneud yn ofynnol i Lywodraeth Cymru reoli moroedd Cymru ar gyfer cenedlaethau’r dyfodol