PISA: Beth ydyw a pham y mae’n bwysig?

30 November 2016

Erthygl gan Sian Hughes, Gwasanaeth Ymchwil Cynulliad Cenedlaethol Cymru

View this post in English | Darllenwch yr erthygl yma yn Saesneg

Ar 6 Rhagfyr, caiff canlyniadau PISA 2015 eu cyhoeddi ar gyfer y 72 o wledydd sy’n rhan o’r rhaglen. Bydd Kirsty Williams, Ysgrifennydd y Cabinet dros Addysg yn gwneud datganiad yn y Cyfarfod Llawn ar ganlyniadau Cymru.

Yn gyffredinol, derbynnir bod Cymru wedi perfformio’n gymharol wael yng nghylchoedd blaenorol PISA ac, oherwydd hynny, gwelwyd newidiadau sylweddol yn system addysg Cymru. Mae’r blog hwn yn rhoi rhywfaint o wybodaeth am broses PISA, perfformiad Cymru yn ystod y blynyddoedd diwethaf, effaith y broses ar bolisïau a beirniadaeth ar y cynllun.

PISA

Drwy Raglen Ryngwladol Asesu Myfyrwyr (PISA) yr OECD,  caiff arolwg ei gynnal bob tair blynedd er mwyn gwerthuso systemau addysg drwy’r byd i gyd a hynny drwy gynnal profion i fesur sgiliau a gwybodaeth myfyrwyr 15 oed. PISA 2015 oedd y chweched astudiaeth i’w chynnal. Y tro cyntaf i Gymru gymryd rhan oedd yn 2006, felly hon fydd y bedwaredd set o ddata a gyhoeddir ar gyfer Cymru.

Mae PISA yn cynnal profion mewn tri maes, sef darllen, mathemateg a gwyddoniaeth. Mae pob arolwg yn canolbwyntio ar un maes penodol ac, yn 2015, canolbwyntiwyd ar wyddoniaeth. Wrth ateb y cwestiynau, mae angen i’r myfyrwyr ddangos bod ganddynt wybodaeth, eu bod yn gallu cymhwyso’r hyn y maent wedi’i ddysgu a datrys problemau drwy ddadansoddi a meddwl yn rhesymegol. Mae PISA yn osgoi rhoi gormod o bwyslais ar wybodaeth ffeithiol a’r gallu i ddwyn gwybodaeth i gof, ac mae’r profion yn ymwneud mwy â’r gallu i gymhwyso gwybodaeth. Nid yw PISA yn mesur i ba raddau y mae myfyrwyr wedi meistroli cwricwlwm penodol yr ysgol. Fel y dywedodd Andreas Schleicher, prif ddadansoddwr addysg yr OECD,  ‘nid yw’r economi wybodaeth bellach yn eich talu am yr hyn rydych yn ei wybod…mae’n eich talu am yr hyn y gallwch ei wneud â’r hyn rydych yn ei wybod.’

Caiff ysgolion eu dewis i sicrhau cynrychiolaeth genedlaethol. Rhaid cynnwys ysgolion o wahanol faint a math (ysgolion annibynnol, ysgolion a gynhelir, ysgolion arbennig, canol, uwchradd, ysgolion un rhyw a chymysg etc) ac o bob rhanbarth – trefol a gwledig – ac ysgolion sy’n gwhaniaethu o ran cyfrwng iaith a chyrhaeddiad. Ni chaiff enwau’r ysgolion eu datgelu.

Perfformiad Cymru yn ystod y blynyddoedd diwethaf

Dangosodd y set gyntaf o ganlyniadau yn 2006 [PDF 62.7KB] fod Cymru islaw’r cyfartaledd ym maes mathemateg a darllen. Yn 2009, roedd canlyniadau Cymru [PDF63KB]  ym mhob maes yn is nag oeddent yn 2006. Roedd sgôr Cymru yn 2012 [PDF 170KB] wedi gostwng ymhellach ym maes Mathemateg a Gwyddoniaeth ers 2009. Roedd y sgôr ym maes darllen wedi codi, ond roedd yn dal yn is nag ydoedd yn 2006. Mae safle Cymru yn y byd wedi gostwng yn y tri maes ers 2009. Mae’r tabl isod yn dangos sgoriau cymedrig Cymru.

picture1-cy

Yn 2012, roedd sgôr Cymru ym mhob maes yn is na’r sgôr gyfatebol mewn rhannau eraill o’r DU. Mae’r tabl isod yn dangos sgoriau cymedrig Cymru a rhannau eraill o’r DU.

picture2-cy
Ffynhonnell: Detholiad o dablau B1, C1 a D1, Sefydliad Cenedlaethol dros Ymchwil Addysgol, Cyrhaeddiad myfyrwyr 15 oed yng Nghymru: Adroddiad Cenedlaethol PISA 2012

Ymateb Llywodraeth Cymru i PISA

Er bod canlyniadau 2006 yn siom, nid ystyriwyd mai’r rhain oedd ‘y prif gatalydd i wella safonau’ [PDF 655KB].  Newidiodd hynny, fodd bynnag, pan gyhoeddwyd canlyniadau 2009. Dywedodd Leighton Andrews, y Gweinidog Plant, Addysg a Dysgu Gydol Oes ar y pryd, fod y canlynaidau’n eithriadol o siomedig: ‘[a] wake-up call to a complacent system’ [PDF 79KB].

Yn dilyn y canlyniadau hyn, ynghyd â thystiolaeth gan Estyn a oedd yn dangos nad oedd ysgolion Cymru yn perfformio cystal ag y dylent, penderfynodd Llywodraeth Cymru gyflwyno diwygiadau eang i wella ysgolion. Cyflwynwyd polisïau amrywiol i geisio gwella’r system ysgolion. Dechreuodd y rhain gyda chynllun gweithredu 20 cam [PDF 79KB], Leighton Andrews, a arweiniodd, yn y pen draw, at y ‘rhaglen driphlyg’ i ddiwygio’r cwricwlwm, hyfforddiant cychwynol i athrawon a datblygiad athrawon. Dywedodd ei olynnydd, Huw Lewis mai sioc canlyniadau PISA sbardunodd y diwygiadau hyn.

Targed uchelgeisiol?

Ar ôl canlyniadau 2009, gosododd Llywodraeth Cymru nod newydd, sef i Gymru fod ymhlith yr 20 gwlad uchaf yn arolwg PISA yn 2015. Bryd hynny, o’r 67 a oedd yn rhan o’r rhaglen, roedd Cymru yn safle 38 ym maes darllen, 40 ym maes mathemateg a 30 ym maes gwyddoniaeth.

Ar ôl canlyniadau 2012, roedd Cymru yn safle 41 ym maes darllen, 43 ym maes mathemateg a 36 ym maes gwyddoniaeth (roedd 68 o wledydd wedi cymryd rhan).

Ym mis Hydref 2014, fel rhan o weledigaeth hirdymor Llywodraeth Cymru ar gyfer addysg, Cymwys am Oes [PDF  2.3 MB], newidiwyd targed PISA, a’i droi’n ‘uchelgais’ i gyrraedd sgôr o 500 mewn darllen, mathemateg a gwyddoniaeth ym mhrofion PISA yn 2021, yn hytrach na phoeni am safle Cymru yn y rhestr o wledydd. Dywedodd  Huw Lewis, y Gweinidog Addysg a Sgiliau ar y pryd, y byddai’r sgôr o 500 yn gwneud synnwyr i athrawon a phobl ifanc, ac na fyddai’r nod o fod ymhlith yr 20 gwlad uchaf o fudd i’r system ehangach.

Canlyniadau PISA yn 2015

Ym mis Rhagfyr 2013, dywedodd Huw Lewis, y Gweinidog ar y pryd, nad oedd canlyniadau PISA yn 2012 yn ddigon da, ond ychwanegodd ei bod yn rhy gynnar yn y broses o wella ysgolion i ddisgwyl newidiadau mawr mewn perfformiad yng nghylch asesiadau diwethaf PISA.

Ym mis Ionawr 2016, dywedodd Pwyllgor Plant, Pobl Ifanc ac Addysg y Pedwerydd Cynulliad  ei fod yn ‘hyderus’ y byddai’r canlyniadau ‘yn gwella’. Er iddo ychwanegu y byddai’n rhaid i ni ystyried y canlyniadau ym mis Rhagfyr fel ‘pwynt ar hyn y daith’.

Ym mis Awst eleni, awgrymodd Kirsty Williams, Ysgrifennydd newydd y Cabinet,  nad oedd yn disgwyl i’r canlyniadau wella rhwng 2012 a 2015. Dywedodd fod angen bod yn realistig wrth ystyried pa mor gyflym y gellir ymwreiddio diwygiadau addysg mewn system a phryd y bydd effaith y diwygiadau i’w gweld yng nghanlyniadau PISA.

Beirniadaeth ar PISA

Mae Kirsty Williams wedi cadarnhau ei bod yn awyddus i Gymru barhau i gymryd rhan yn rhaglen PISA er ei bod yn dal i ddweud bod llawer o waith i’w wneud i ddarbwyllo pawb yn y sector fod PISA yn bwysig a bod y rhaglen o fudd i ddisgyblion Cymru.

Er bod nifer o’r farn bod PISA yn elfen ddylanwadol yn y broses o wneud polisïau, nid pawb sydd wedi’u darbwyllo o fuddion y rhaglen. Mewn llythyr agored at Andreas Schleicher yn yr OECD (Mai 2014), mynegdd nifer o academyddion o bob rhan o’r byd eu pryderon ynghylch PISA. Roedd y rhain yn cynnwys peryglon cynnal gormod o brofion, y pwyslais tymor byr ar ganlyniadau mesuradwy yn hytrach na materion mwy hirdymor fel dinasyddiaeth a gofalu, a’r pwyslais ar addysg fel ffordd o gael swydd yn hytrach na ffordd o gyflawni amcanion ehangach.

Ymatebodd yr OECD drwy ddweud bod rhaglen PISA yn cynnig ffordd o gymharu gwledydd gwahanol a’i bod, felly, yn rhoi cyfle i wledydd ystyried amrywiaeth ehangach o bolisïau posibl. Roedd y rhaglen hefyd yn ffordd o asesu amrywiaeth o ddeilliannau dysgu a’u cyd-destunau.

Er i Huw Lewis ddweud bod angen cofio ‘nad yw PISA yn cwmpasu pob dim yn ymwneud ag addysg dda, mae’n sicr yn dweud pethau sy’n bwysig iawn, iawn’.

Mae rhai yn dadlau y bydd fformat profion PISA, a pha mor gyfarwydd yr myfyrwyr â’r mathau o gwestiynau sy’n cael eu cynnwys, yn effeithio ar y canlynaidau. Ym mis Chwefror 2014, cyhoeddodd Llywodraeth Cymru y byddai profion seiliedig ar PISA ar gael i ysgolion Cymru. Byddai ysgolion unigol, neu glystyrau o ysgolion, yn gallu cymryd rhan mewn asesiadau unigol tebyg i brofion PISA, er mwyn iddynt fedru eu cymharu eu hunain â’r gwledydd sy’n perfformio orau. Roedd yr asesiadau hyn yn wirfoddol. Yn 2015, cmerodd 89 o ysgolion uwchradd ran yn y profion a oedd wedi’u seilio ar brofion PISA.   Bydd newidiadau yn y cwricwlwm, TGAU a Bagloriaeth Cymru yn asesu dysgwyr ar sail yr un math o sgiliau ag a gaiff eu hasesu ym mhrofion PISA.

Beth bynnag fydd y canlyniadau ar 6 Rhagfyr, mae’n amlwg y bydd Cymru yn parhau i deimlo effaith PISA am gryn amser eto.

Cyhoeddiad Newydd: Y Gyfres Cynllunio: 14 – Datblygiadau o Arwyddocâd Cenedlaethol

29 Tachwedd 2016

Erthygl gan Eleanor Warren-Thomas ac Elfyn Henderson, Gwasanaeth Ymchwil Cynulliad Cenedlaethol Cymru

View this post in English | Darllenwch yr erthygl yma yn Saesneg

Mae’r papur briffio (PDF, 614KB) hwn yn rhoi hysbysiad hwylus ynghylch Datblygiadau o Arwyddocâd Cenedlaethol (DAC) yng Nghymru. Mae’n disgrifio beth yw DAC, pam y cyflwynwyd y drefn DAC, a’r broses o roi caniatâd ar eu cyfer. Mae hefyd yn esbonio sut y mae cymunedau yn cyfrannu at y broses DAC, yn ystyried a oes modd herio penderfyniad DAC, ac yn rhoi rhestr o ffynonellau defnyddiol o wybodaeth bellach.

Dyma ddelwedd o glawr y cyhoeddiad: Y Gyfres Cynllunio: 14 - Datblygiadau o Arwyddocâd Cenedlaethol

A oes angen gwell amddiffyniad gan y gyfraith ar bobl hŷn?

25 Tachwedd 2016

Erthygl gan Stephen Boyce, Gwasanaeth Ymchwil Cynulliad Cenedlaethol Cymru

View this post in English | Darllenwch yr erthygl yma yn Saesneg

A oes angen cyfreithiau newydd a chryfach i amddiffyn pobl hŷn? Mae Comisiynydd Pobl Hŷn Cymru yn meddwl felly. Mae hi’n pryderu ynghylch y perygl i bobl hŷn fod yn agored i droseddu, camdriniaeth a chamwahaniaethu. Mae ei Hadroddiad Effaith a Chyrhaeddiad 2015-16, a fydd yn destun dadl yn y Senedd ddydd Mawrth, yn tynnu sylw at rai o’r anawsterau y mae pobl hŷn yng Nghymru yn eu hwynebu.

Mae rhai o’r anawsterau hyn yn ymwneud â chamdriniaeth ac esgeulustod. Mae’r Comisiynydd yn dweud bod cam-drin domestig yn effeithio ar fwy na 40,000 o bobl hŷn bob blwyddyn. Mae hi wedi bod yn cynnal digwyddiadau i godi ymwybyddiaeth o bobl hŷn yn dioddef cam-drin domestig, ac mae hi wedi disgrifio hyn fel ‘epidemig cudd’.

Yn y blynyddoedd diweddar, mae ymchwiliadau i wasanaethau gofal wedi datgelu gofal o ansawdd gwael ac esgeulustod mewn rhai cartrefi gofal. Canfu adolygiad y Comisiynydd ei hun o ofal preswyl yn Lle i’w Alw’n Gartref? fod gormod o bobl hŷn sy’n byw mewn cartrefi gofal sydd ag ansawdd bywyd annerbyniol. Hefyd, canfu’r Comisiynydd enghreifftiau o ofal da sy’n canolbwyntio ar yr unigolyn mewn cartrefi gofal yng Nghymru, ac mae hi wedi bod yn trefnu seminarau i rannu arferion da gyda darparwyr gofal.

Bydd y Comisiynydd yn gwneud adolygiad dilynol y flwyddyn nesaf i olrhain cynnydd o ran rhoi’r gwelliannau angenrheidiol i ofal preswyl ar waith. Mae hi’n galw am gryfhau’r gyfraith i roi gwell amddiffyniad i bobl hŷn sy’n dioddef yn sgil gofal is-safonol, camdriniaeth neu esgeulustod.

Mae deddfwriaeth ddiweddar yn y Cynulliad wedi ceisio rhoi gwell amddiffyniad rhag camdriniaeth. Mae Deddf Gwasanaethau Cymdeithasol a Llesiant (Cymru) 2014, a ddaeth i rym ym mis Ebrill eleni, yn darparu fframwaith newydd ar gyfer amddiffyn oedolion, a ddylai helpu i wella’r amddiffyniad i bobl hŷn sy’n agored i niwed.

Fodd bynnag, mae rhai bygythiadau yn gofyn am wyliadwriaeth yn ogystal â deddfwriaeth. Mae’r Comisiynydd wedi bod yn gweithio gydag Age Cymru i greu Partneriaeth Cymru yn Erbyn Sgamiau (WASP), ac mae ei phartneriaid yn cynnwys yr Heddlu a Safonau Masnach. Nod y bartneriaeth yw amddiffyn pobl yn well rhag sgamiau a gwneud Cymru’n lle gelyniaethus i’r troseddwyr sy’n eu gweithredu.

Mae’r Comisiynydd hefyd yn galw am newidiadau yn y gyfraith i ymdrin â’r hyn y mae hi’n ei weld fel anghydraddoldeb yn y system cyfiawnder troseddol. Mae hi’n dweud bod nifer y bobl a geir yn euog am droseddau yn erbyn pobl hŷn yn llawer is na fel cyfran o’r boblogaeth gyfan. Gall hyn adlewyrchu diffygion yn y prawf tystiolaethol, diffyg parodrwydd i erlyn yn achos troseddau yn erbyn pobl hŷn, neu wendidau yn y gyfraith ei hun. Mae hi’n gweithio gyda Chomisiwn y Gyfraith ar hyn o bryd i nodi meysydd penodol lle mae’r gyfraith bresennol yn ddiffygiol, ac mae hi wedi amlinellu ei phryderon i’r Ysgrifennydd Cyfiawnder a’r Cyfarwyddwr Erlyniadau Cyhoeddus.

Mae’r Comisiynydd hefyd wedi bod yn ymgymryd â gwaith i godi ymwybyddiaeth o wahaniaethu ar sail oedran a mynd i’r afael â hyn.  Mae hi’n dweud bod cael eu trin yn annheg oherwydd oedran yn tanseilio hunan-barch, hunan hyder ac ansawdd bywyd pobl hŷn, a gall olygu eu bod yn cael eu trin fel dinasyddion ail ddosbarth.  Mae hi wedi ceisio herio stereoteipiau am bobl hŷn drwy ei hymgyrch ‘Na i Oedraniaeth’, a phwysleisio’r ffaith eu bod yn cyfrannu dros £1 biliwn y flwyddyn i’r economi drwy eu cyfraniad i gymunedau yng Nghymru.

Mae llawer o waith y Comisiynydd yn ymwneud ag ymgyrchu, codi ymwybyddiaeth a hyrwyddo arfer da ym maes gwasanaethau cyhoeddus, ond mae hi o’r farn bod angen i hyn fod yn seiliedig ar waith cryf ar sail hawliau er mwyn hyrwyddo buddiannau pobl hŷn.  Mae hi wedi cynnig deddfwriaeth ar gyfer Cymru a fydd;

yn gwarchod ac yn hyrwyddo hawliau pobl hŷn fel eu bod yn gallu byw heb ddioddef cam-drin, esgeulustod a gwahaniaethu o bob math, a chwarae rhan lawn yn eu cymunedau a ffynnu wrth heneiddio.

Byddai’r ddeddfwriaeth yn rhoi dyletswyddau penodol ar gyrff cyhoeddus ynghylch hawliau pobl hŷn. Mae’r cynnig wedi cael ymateb ffafriol ar y cyfan, ac mae Llywodraeth Cymru wedi nodi ei bod yn cefnogi yr egwyddorion ar gyfer Bil.   Mae’r Comisiynydd wedi sefydlu grŵp cynghori arbenigol i edrych ar yr hyn a allai fod yn y ddeddfwriaeth a sut y byddai’n gweithio’n ymarferol.

Mae Adroddiad Effaith a Chyrhaeddiad 2015-16 y Comisiynydd, sydd ar gael ar ei gwefan, hefyd yn disgrifio’r gwaith arall y mae ei swyddfa wedi’i wneud, ac mae llawer ohono’n ymwneud â gwella gwasanaethau cyhoeddus ar gyfer pobl hŷn. Yn ddiweddar, mae’r ffocws wedi bod ar bobl hŷn sy’n agored i niwed neu mewn perygl o gael eu hallgáu, gan gynnwys y rhai sydd â dementia.

Bydd Pwyllgor Iechyd, Gofal Cymdeithasol a Chwaraeon y Cynulliad hefyd yn clywed gan y Comisiynydd ddydd Iau, a flwyddyn nesaf bydd yn edrych ar rai o’r materion sy’n effeithio ar bobl hŷn, gan gynnwys dementia, unigrwydd ac unigedd a’r camddefnydd o feddyginiaeth gwrthseicotig.

Dyfodol ynni Cymru

25 Tachwedd 2016

Erthygl gan Chloe Corbyn, Gwasanaeth Ymchwil Cynulliad Cenedlaethol Cymru

View this post in English | Darllenwch yr erthygl yma yn Saesneg

Mae’r byd datblygedig yn symud oddi wrth ffynonellau ynni ‘budr’ a thuag at greu ynni mewn ffyrdd mwy amrywiol. Gyda chyfreithiau newydd a chytundebau rhyngwladol ar newid yn yr hinsawdd yn gefndir, sut y gall Cymru ymateb i’r her?

Mae cyfyngu ar newid yn yr hinsawdd drwy leihau’n sylweddol faint o garbon a gaiff ei ryddhau i’r atmosffer yn un o’r heriau mawr sy’n wynebu’r byd.

Y sector cyflenwi ynni yw un o’r allyrwyr nwyon tŷ gwydr mwyaf yng Nghymru. Os ydym am gyflawni ymrwymiadau rhyngwladol a domestig i leihau allyriadau (gweler yr erthygl ar newid yn yr hinsawdd), un ffordd o symud i’r cyfeiriad cywir yw ystyried sut y caiff ynni ei gynhyrchu, ei gyflenwi a’i drosglwyddo. Mae hyn yn elfen allweddol wrth fynd i’r afael â’r broblem driphlyg sy’n ein hwynebu, sef beth sy’n fforddiadwy, sicrhau cyflenwad digonol, a sut mae rhyddhau llai o garbon.

Cyd-destun Cymru

Mae Deddf yr Amgylchedd (Cymru) 2016 yn ymrwymo Cymru i allyrru 80 y cant yn llai o nwyon tŷ gwydr erbyn 2050. Roedd y rhestr ddiweddaraf o nwyon tŷ gwydr yng Nghymru yn dangos bod cyflenwi ynni wedi cyfrannu 42% at gyfanswm allyriadau nwyon tŷ gwydr 2013. Prif ffynonellau yr allyriadau oedd gorsafoedd pŵer (76%) a phurfeydd olew (16%).

Os yw Cymru am newid i ddyfodol ynni glanach, gwyrddach a chynaliadwy, mae’n rhaid i ynni adnewyddadwy fod yn fwy blaenllaw. Mae’r Bil Cymru arfaethedig yn debygol o roi rhagor o bwerau cydsynio i Lywodraeth Cymru ar brosiectau ynni. Ar adeg pan fo llawer o brosiectau ynni mawr ar y gorwel, a rhai ohonynt yn destun cryn ddadlau, gallai’r Pumed Cynulliad fod yn drobwynt yn ein hagweddau tuag at ddatblygiadau ynni.

Mater o gydbwysedd

Mae’r model ynni cyfredol yng Nghymru yn defnyddio cyfuniad o ffynonellau adnewyddadwy ac anadnewyddadwy. Nid yw dibynnu ar danwydd ffosil yn gynaliadwy yn y tymor hir, a bydd angen datblygu ffynonellau adnewyddadwy er mwyn cyrraedd targedau Llywodraeth y DU a’r UE ar allyriadau nwyon tŷ gwydr, yn ogystal ag er mwyn sicrhau bod cyflenwad digonol o danwydd ar gael.

Mae gan Gymru adnoddau naturiol helaeth, gan gynnwys daearyddiaeth a thopograffeg sy’n addas ar gyfer amrywiaeth eang o dechnolegau ynni adnewyddadwy. Fodd bynnag, mae gwahanol safbwyntiau ynghylch i ba raddau y bydd angen denu mewnfuddsoddiad ar gyfer prosiectau ynni mwy yn y dyfodol, ynteu a fydd atebion lleol, ynghyd â chamau i arbed ynni, yn ddigon er mwyn i Gymru i gael y rhan fwyaf o’r ynni sydd ei angen arni.

Bydd angen i Lywodraeth newydd Cymru wneud ei safbwynt yn glir tuag at gefnogi ar y naill law brosiectau mawr fel datblygiadau niwclear newydd, morlynnoedd llanw, ffermydd gwynt, gwelliannau i’r grid a rhyngysylltyddion, ac ar y llaw arall gynlluniau lleol a chymunedol fel prosiectau micro-hydro, ynni biomas, ynni haul a gwynt.

Y fframwaith deddfwriaethol

Bydd sicrhau’r cyfuniad cywir o ynni yn y dyfodol yn allweddol i gyflawni’r ymrwymiadau ar newid yn yr hinsawdd a geir yn Neddf yr Amgylchedd (Cymru) 2016, yn ogystal ag i gyflawni’r uchelgais ar gyfer datblygu cynaliadwy sydd yn Neddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol (Cymru) 2015.

O dan Ddeddf Cynllunio (Cymru) 2015, un newid pwysig yw cyflwyno categori newydd o ganiatâd cynllunio ar gyfer Datblygiadau o Arwyddocâd Cenedlaethol. Yn y dyfodol, bydd Llywodraeth Cymru yn penderfynu’n uniongyrchol ar geisiadau ar gyfer y datblygiadau hyn os ydynt yn brosiectau cynhyrchu ynni rhwng 10MW a 50MW. Yn sgil newidiadau cyfreithiol diweddar a wnaed yn Lloegr, gall Llywodraeth Cymru benderfynu ar bob cais sy’n ymwneud â ffermydd gwynt ar y tir, waeth beth yw ei faint.

Disgwylir y bydd y Bil Cymru arfaethedig yn rhoi pwerau i Lywodraeth Cymru wneud penderfyniadau ar bob prosiect ynni mawr arall hyd at 350MW ar y tir ac ar y môr (Llywodraeth y DU sy’n penderfynu ar y rhain ar hyn o bryd).

Polisïau Llywodraeth ddiwethaf Cymru

Yn 2012, amlinellodd Llywodraeth ddiwethaf Cymru ei gweledigaeth ar gyfer ynni yn Ynni Cymru: Newid carbon isel. Yn 2015, cyhoeddwyd Twf Gwyrdd Cymru: Ynni Lleol, yn amlinellu agwedd y Llywodraeth at ynni lleol. Yn fwy diweddar, lansiodd Carl Sargeant, y Gweinidog Cyfoeth Naturiol ar y pryd, y Gwasanaeth Ynni Lleol. Nod y gwasanaeth hwn yw rhoi cymorth technegol ac ariannol i fentrau bach a chanolig, yn ogystal â mentrau cymdeithasol, i ddatblygu prosiectau ynni adnewyddadwy.

Trawsnewid y sefyllfa ynni

Cynhaliodd Pwyllgor Amgylchedd a Chynaliadwyedd y Pedwerydd Cynulliad ddau ymchwiliad mawr yn ymwneud ag ynni. Roedd y cyntaf, Polisi Ynni a Chynllunio yng Nghymru, yn ystyried sut mae trefniadau datganoli ar gyfer polisi ynni a chynllunio yn effeithio ar y gallu i gael y cyfuniad o ynni y mae Llywodraeth Cymru yn dymuno’i weld yn y dyfodol. Daeth y Pwyllgor i’r casgliad bod y sector ynni yn hanfodol bwysig i Gymru, a bod potensial enfawr ar gyfer datblygu ynni adnewyddadwy yma.

Roedd yr ail ymchwiliad, Dyfodol Ynni Craffach i Gymru?  yn adeiladu ar y gwaith hwn. Roedd ei argymhellion ar gyfer Llywodraeth newydd Cymru yn cynnwys y canlynol:

  • mae’n rhaid i Lywodraeth Cymru ddangos arweinyddiaeth, a dylai’r polisi helpu Cymru i gael ei holl ynni domestig o ffynonellau adnewyddadwy;
  • dylid rhoi pwys ar arbed ynni, ar leihau’r galw, ac ar ddefnyddio rheoliadau adeiladu wrth annog newid;
  • dylai Cymru achub ar gyfleoedd i ddylunio lleoedd mwy craff sy’n integreiddio seilwaith trafnidiaeth, ynni a chyfathrebu mewn ffyrdd arloesol, a hynny’n gwella lles ac yn lleihau allyriadau carbon;
  • gallai gosod mesurau i arbed ynni yn y stoc dai bresennol wneud cyfraniad mawr, a bydd cynlluniau Llywodraeth Cymru fel Nyth ac Arbed yn allweddol;
  • dylid sefydlu Cwmni Cyflenwi Ynni di-elw yng Nghymru; a
  • dylid sicrhau bod polisïau cynllunio a’r broses o wneud penderfyniadau yn cyd-fynd â’r weledigaeth ar gyfer polisi ynni’r dyfodol. Mae angen i bolisïau cynllunio cenedlaethol a lleol hefyd annog gostyngiadau mewn allyriadau carbon.

Barn y Pwyllgor oedd fod pawb yng Nghymru yn rhannu’r cyfrifoldeb dros newid i ddyfodol ynni craffach. Tynnwyd sylw at y ffaith bod y fframwaith deddfwriaethol eisoes gennym er mwyn lleihau allyriadau carbon, annog cyflenwadau ynni lleol a chynyddu cyflenwadau ynni adnewyddadwy. Roedd y Pwyllgor o’r farn bod yn rhaid i Gymru, o fewn y polisi a’r fframwaith deddfwriaethol ffafriol hwn, a chyda hwb gan y Llywodraeth a phob sector arall, achub ar y cyfleoedd i newid ein hagwedd tuag at ynni unwaith ac am byth.

Ffynonellau allweddol

Mae iechyd pobl gyfoethog yn gwella, ond nid felly iechyd pobl dlawd

24 Tachwedd 2016

Erthygl gan Sarah Hatherley, Gwasanaeth Ymchwil Cynulliad Cenedlaethol Cymru

View this post in English | Darllenwch yr erthygl yma yn Saesneg

Mae gormod o bobl yn marw cyn eu hamser yng Nghymru, dyna yw neges Adroddiad Blynyddol Prif Swyddog Meddygol Cymru.  

Mae Prif Swyddog Meddygol newydd Cymru wedi defnyddio ei adroddiad blynyddol cyntaf i ganolbwyntio ar anghydraddoldebau iechyd. Mae Dr Frank Atherton yn dweud bod iechyd cyffredinol y boblogaeth yng Nghymru yn parhau i wella, a bod y gyfradd farwolaethau yn parhau i ostwng. Fodd bynnag, mae bwlch o hyd rhwng y rhai sydd â’r lefelau iechyd a llesiant gorau a’r rhai sydd â’r lefelau gwaethaf, ac mewn rhai achosion mae’r bwlch yn ehangu.

Gall lle rydych chi’n byw, faint rydych chi’n ei ennill ac am ba hyd y byddwch chi’n parhau mewn addysg oll effeithio ar eich iechyd. Er enghraifft, bydd dynion sy’n byw yn y rhannau tlotaf o Gymru yn marw naw mlynedd ynghynt ar gyfartaledd na dynion sy’n byw yn y cymunedau cyfoethocaf.

inequalities_info_walesw

Yn ôl y Prif Swyddog Meddygol, mae anghydraddoldebau iechyd yn annheg, yn rhywbeth y gellir ei osgoi ac yn rhywbeth na ddylem fod yn barod i’w dderbyn na’i oddef yn rhagor.

Anghydraddoldebau iechyd

Anghydraddoldebau iechyd yw’r gwahaniaethau y gellir eu hosgoi o ran iechyd grwpiau cymdeithasol gwahanol a grwpiau gwahanol o’r boblogaeth. Maent yn cael eu cysylltu amlaf ag anghydraddoldeb economaidd-gymdeithasol. Nid yw anghydraddoldebau iechyd yn digwydd drwy hap a damwain, ond drwy amgylchiadau cymdeithasol sydd y tu hwnt i reolaeth unigolyn i raddau helaeth. Mae’r amgylchiadau hyn yn anfanteisiol i bobl ac yn cyfyngu ar eu cyfle i fyw bywyd hirach, iachach.

Adroddiad Blynyddol y Prif Swyddog Meddygol, ‘Adfer cydbwysedd i ofal iechyd. Gweithio mewn partneriaeth i leihau annhegwch cymdeithasol’. 

Dyma brif negeseuon yr adroddiad blynyddol eleni:

Mae bylchau o ran iechyd plant yn annerbyniol 

Mae adroddiad blynyddol y Prif Swyddog Meddygol yn canolbwyntio ar atal anghydraddoldeb, yn enwedig yn y blynyddoedd cynnar. Os yw’n cael ei fagu mewn ardal dlawd yng Nghymru, bydd plentyn yn fwy tebygol o gael lefel waeth o iechyd a bydd hyn yn effeithio ar weddill ei fywyd. Mae’n hanfodol sicrhau’r dechrau gorau posibl i fywydau plant, meddai’r Prif Swyddog Meddygol. Mae ei adroddiad yn canolbwyntio ar y 1,000 diwrnod cyntaf ym mywyd plentyn, gan dynnu sylw at bwysigrwydd iechyd y fam, beichiogrwydd iach a phlentyndod cynnar iach. Mae’r adroddiad yn tynnu sylw yn arbennig at y gyfradd farwolaethau ymhlith plant, sydd ar ei huchaf yn ardaloedd mwyaf difreintiedig y wlad. Yn yr un modd, mae’r adroddiad yn defnyddio’r enghreifftiau o ordewdra ymlith plant, anafiadau plant a phydredd dannedd i ddangos effaith tlodi ar iechyd plant.

Sicrhau bod y GIG yn cael yr effaith fwyaf posibl o ran atal anghydraddoldebau iechyd

Mae’r Prif Swyddog Meddygol yn mynnu y gall y GIG wneud rhagor i atal anghydraddoldebau iechyd; sicrhau bod gwasanaethau’n cyrraedd y bobl fwyaf difreintiedig a lleihau’r galw cyffredinol am wasanaethau. Mae’n dweud y gall gwasanaethau gofal iechyd gyfrannu drwy atal iechyd gwael i’r rheini sy’n wynebu’r risg fwyaf a thrwy hyrwyddo cydraddoldeb o ran mynediad at y gwasanaethau a ddarperir a chanlyniadau ohonynt.   Mae’r Prif Swyddog Meddygol am annog y GIG yng Nghymru i edrych o ddifrif ar beth y gall ei wneud, a beth y dylai ei wneud, o ran cynllunio, partneriaethau, defnyddio adnoddau a chydweithio â chymunedau lleol er mwyn mynd i’r afael â’r problemau hyn.

Mae iechyd da yn dibynnu ar lawer mwy na darparu gwasanaeth iechyd da

Mae adroddiad blynyddol y Prif Swyddog Meddygol yn ei gwneud yn glir hefyd fod angen i wasanaethau cyhoeddus gydweithio er mwyn targedu pobl ddifreintiedig yn well. Mae’r adroddiad yn pwysleisio bod angen i gyrff sector cyhoeddus gydweithio i dargedu adnoddau er mwyn atal anghydraddoldebau iechyd a monitro eu perfformiad ar y cyd. Nid yw’n glir faint o arian a gaiff ei wario gan fyrddau iechyd a chynghorau yn y maes hwn, nac ar beth y caiff yr arian ei wario.

Un o negeseuon cryf yr adroddiad yw pa mor hanfodol ydyw i wasanaethau a sefydliadau gwahanol weithredu ar y cyd er mwyn sicrhau canlyniadau gwell a thecach o ran iechyd. Mae adroddiad blynyddol y Prif Swyddog Meddygol yn cyfeirio’n benodol at Ddeddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol (Cymru) 2015 a Deddf Gwasanaethau Cymdeithasol a Llesiant (Cymru) 2014, sy’n rhoi fframwaith ar gyfer creu amgylchedd i sicrhau iechyd gwell yng Nghymru.

Barn y rhanddeiliaid

Mae llawer o randdeiliaid yng Nghymru wedi croesawu’r ffocws ar anghydraddoldebau iechyd, gan gynnwys Cymdeithas Feddygol Prydain, y Coleg Brenhinol Pediatreg ac Iechyd Plant a Chymdeithas Llywodraeth Leol Cymru, sydd oll yn cytuno bod angen gwneud rhagor i gau’r bwlch o ran iechyd rhwng y cyfoethog a’r tlawd.

Mae gan y Prif Swyddog Meddygol newydd enw da ymhlith gweithwyr proffesiynol ym maes iechyd, a chaiff ei adnabod fel rhywun a all weithio’n effeithiol gyda chlinigwyr a’r cyhoedd i helpu i fynd i’r afael â’r heriau sy’n wynebu’r GIG yng Nghymru. Fodd bynnag, nid ar chwarae bach y mae addasu’r amgylchedd fel y gall pobl yng Nghymru fod mor iach â phosibl. Mae adroddiad blynyddol y Prif Swyddog Meddygol yn cydnabod na fydd mynd i’r afael ag anghydraddoldebau iechyd yn hawdd, ac mai effaith gyfyngedig a gaiff gwaith GIG Cymru ar ben ei hun.

Penodwyd Dr Frank Atherton yn Brif Swyddog Meddygol newydd Cymru ar 27 Ebrill 2016. Mae’n gyfrifol am ddarparu cyngor proffesiynol annibynnol i Lywodraeth Cymru. Cyhoeddwyd ei adroddiad blynyddol ar 11 Tachwedd 2016, a chaiff ei drafod yn y Cyfarfod Llawn ar 29 Tachwedd 2016.